BHT i BHA w kosmetykach: czym są i czy szkodzą

Co to jest BHT i do czego służy w kosmetykach?

BHT to syntetyczny przeciwutleniacz (2,6-di-tert-butylo-4-metylofenol), który ogranicza uszkodzenia wywołane przez wolne rodniki i dzięki temu pomaga produktom wystawionym na powietrze zachować zapach, kolor i konsystencję. Tak jego rolę opisuje komitet naukowy SCCS. Ten sam związek stabilizuje też żywność, leki, tworzywa sztuczne i produkty naftowe.

W kosmetykach BHT stosuje się w stężeniach od 0,0002% do 0,8%, w pastach do zębów najwyżej 0,1%, a w płynach do płukania ust 0,001%. Baza CosIng przypisuje mu funkcje przeciwutleniającą i zapachową. Według SCCS BHT może też przenikać do kosmetyku z opakowania. Jego zadaniem jest ochrona samego produktu, a nie pielęgnacja skóry.

BHT a BHA: czym się różnią?

BHT i BHA to dwa różne, choć spokrewnione fenolowe przeciwutleniacze o podobnym zastosowaniu. BHA według CosIng jest mieszaniną izomerów tert-butylo-4-metoksyfenolu, głównie 3-tert-butylo-4-hydroksyanizolu. Według amerykańskiego raportu NTP BHA nie rozpuszcza się w wodzie, za to dobrze w tłuszczach i olejach.

Według NTP BHA stosuje się jako przeciwutleniacz i konserwant w kosmetykach i lekach zawierających tłuszcze i oleje. W ankiecie FDA z 1981 r. był obecny w 3217 z 21 279 receptur kosmetyków, w 88% z nich w stężeniu nie wyższym niż 0,1%, najczęściej w pomadkach (1256 produktów) i cieniach do powiek (410). Jednym z głównych produktów przemian BHA jest TBHQ, także stosowany jako przeciwutleniacz.

Jakie stężenie BHT jest dozwolone w kosmetykach w UE?

W UE BHT figuruje w załączniku III rozporządzenia (WE) nr 1223/2009 pod pozycją 325: najwyżej 0,001% w płynach do płukania jamy ustnej, 0,1% w pastach do zębów i 0,8% w pozostałych produktach spłukiwanych i niespłukiwanych. Wpis wprowadziło rozporządzenie Komisji (UE) 2022/2195. Od 1 lipca 2023 r. nie wolno wprowadzać do obrotu kosmetyków niespełniających tych warunków, a od 1 stycznia 2024 r. udostępniać ich na rynku UE.

Do 2022 r. BHT nie był w ogóle regulowany przepisami kosmetycznymi. W 2019 r. Komisja Europejska ogłosiła zbieranie danych o BHT z powodu obaw, że może zaburzać działanie układu hormonalnego, i zleciła ocenę SCCS. Limity odpowiadają stężeniom, które SCCS w opinii z 2 grudnia 2021 r. uznał za bezpieczne. BHA w bazie CosIng (stan na październik 2026 r.) nie ma wpisu w załącznikach, więc nie obowiązują go szczególne limity.

Czy BHT w kosmetykach jest szkodliwy?

BHT w stężeniach dozwolonych w UE uznaje się za bezpieczny: SCCS w 2021 r. stwierdził, że jest bezpieczny do 0,8% w kosmetykach także przy jednoczesnym używaniu pasty, płynu do ust i innych produktów. W badaniu na wycinkach ludzkiej skóry z kremem z 0,8% BHT przez 24 godziny wchłonęło się średnio 0,2% dawki, a do obliczeń SCCS ostrożnie przyjął 0,4%. Łączne szacowane narażenie ze wszystkich kosmetyków (0,0173 mg/kg masy ciała na dobę) było około 1400 razy mniejsze niż dawka bez szkodliwych skutków w badaniu na szczurach (25 mg/kg na dobę).

Szkodliwe działanie BHT opisano u zwierząt po dużych dawkach doustnych: według SCCS głównym narządem docelowym jest wątroba, a według raportu CIR jednorazowe dawki 0,5-1 g/kg uszkadzały wątrobę i nerki samców szczurów. Według EFSA, na którą powołuje się SCCS, BHT w dużych dawkach może u niektórych zwierząt sprzyjać rozwojowi nowotworów, a SCCS uznał, że nie budzi on obaw co do genotoksyczności. Panel ekspertów CIR uznał BHT za bezpieczny w kosmetykach w 2002 r. i potwierdził to w 2023 r.

BHT jest przy tym wszechobecny: przegląd z 2020 r. opisuje syntetyczne przeciwutleniacze fenolowe w kurzu domowym i wodzie rzecznej, a sam BHT w tkance tłuszczowej, surowicy, moczu i mleku kobiecym. Za drogi narażenia przegląd uznaje żywność, połykany kurz i kosmetyki.

Czy BHT i BHA zaburzają gospodarkę hormonalną?

Dla BHT SCCS nie znalazł dowodów na działanie hormonalne: ani modele komputerowe, ani testy na komórkach nie wskazały takich właściwości. U szczurów dawki doustne powyżej 25 mg/kg na dobę działały głównie na wątrobę, pobudzając enzymy wątrobowe, a zmiany w tarczycy SCCS uznał za prawdopodobny skutek tego pobudzenia, a nie bezpośredniego działania na układ hormonalny.

W badaniu na liniach komórkowych raka piersi z 2018 r. BHA wykazywał słabe działanie estrogenowe i wyraźne antyestrogenowe, a BHT nie miał istotnego działania estrogenowego w teście reporterowym i tylko słabe w teście proliferacji. To wyniki z hodowli komórkowych, które nie mówią, co dzieje się w organizmie po nałożeniu kremu.

Czy BHA jest rakotwórczy?

Rakotwórczości BHA u ludzi nie wykazano; podejrzenie opiera się na badaniach na zwierzętach. Według profilu NTP (Report on Carcinogens) BHA podawany w paszy wywoływał łagodne i złośliwe guzy przedżołądka u szczurów obu płci oraz u samców myszy i chomików, dlatego NTP określa go jako substancję, której rakotwórczość u ludzi można racjonalnie przewidywać. Przegląd z 2021 r. podaje, że z powodu guzów przedżołądka u gryzoni po długotrwałym podawaniu dużych dawek w diecie Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaliczyła BHA do grupy 2B (możliwie rakotwórcze dla ludzi).

Według NTP dane z badań ludzi są niewystarczające, a w dużym holenderskim badaniu kohortowym typowe spożycie BHA z dietą nie zwiększało ryzyka raka żołądka. Ten sam przegląd z 2021 r., napisany przez autorów z przemysłu, podaje, że IARC uznała później mechanizm powstawania tych guzów za nieistotny dla ludzi, ale klasyfikacji nie zmieniła. Przegląd z 1999 r. ocenił, że BHA i BHT w ilościach stosowanych w żywności nie stwarzają zagrożenia nowotworowego. Z kolei przegląd z 2023 r. zestawia badania wiążące BHA z zaburzeniami tarczycy i metabolizmu i zaleca szukanie zamienników; za główną drogę narażenia uznaje żywność, a nie kosmetyki.

Czy BHT i BHA uczulają?

Uczulenie na BHT i BHA zdarza się rzadko. SCCS stwierdził, że doświadczenia z ludźmi nie wskazują, by BHT był istotnym alergenem kontaktowym, a nieliczne dodatnie testy płatkowe przypisał reakcji krzyżowej z TBHQ; ryzyko uczulenia przy obecnych stężeniach uznał za znikome. Według raportu CIR z 2002 r. w teście na ochotnikach czysty, 100-procentowy BHT działał lekko drażniąco i umiarkowanie uczulająco, a w testach płatkowych ze stężeniem 1-2% reakcje wystąpiły u niewielkiej liczby pacjentów.

Opisano pojedyncze przypadki: u 7 pacjentów z wypryskiem twarzy, rutynowo testowanych z BHA i TBHQ, przyczyną był przeciwutleniacz w kosmetykach. Znany jest też przypadek uczulenia na TBHQ z farby do włosów z reakcją krzyżową na BHA i BHT, więc osoba uczulona powinna sprawdzać w składzie wszystkie trzy nazwy.

BHT, BHA i inne przeciwutleniacze w kosmetykach według CosIng

Jak rozpoznać w składzie INCI

BHT w składzie INCI to BHT (CAS 128-37-0, nazwa chemiczna 2,6-Di-tert-butyl-p-cresol), a BHA to BHA (CAS 25013-16-5). Pokrewne przeciwutleniacze to TBHQ i Propyl Gallate; witaminę E znajdziesz jako Tocopherol. Przeciwutleniacz BHA nie jest tym samym co kwasy BHA (beta-hydroksykwasy, np. kwas salicylowy), choć skrót jest identyczny.

Najczęstsze pytania

Czy BHT w kosmetykach jest szkodliwy?

BHT w stężeniach dozwolonych w UE jest uznawany za bezpieczny. Komitet SCCS w 2021 r. ocenił, że można go stosować do 0,8% w kosmetykach, 0,1% w pastach i 0,001% w płynach do ust, także łącznie. W badaniu na ludzkiej skórze wchłonęło się mniej niż 1% nałożonej dawki, a szkodliwe skutki u zwierząt dotyczyły dużych dawek doustnych. Rzadko uczula.

Co to jest BHT w kosmetykach?

BHT (butylohydroksytoluen) to syntetyczny przeciwutleniacz, który chroni składniki kosmetyku, zwłaszcza oleje, przed utlenianiem przez tlen z powietrza. Dzięki niemu produkt dłużej zachowuje zapach, kolor i konsystencję. Stosuje się go w stężeniach od 0,0002% do 0,8%. W składzie INCI występuje po prostu jako BHT.

Jakie stężenie BHT jest dozwolone w kosmetykach?

W UE dozwolone jest najwyżej 0,8% BHT w kosmetykach spłukiwanych i niespłukiwanych, 0,1% w pastach do zębów i 0,001% w płynach do płukania ust. Określa to załącznik III, poz. 325 rozporządzenia 1223/2009, dodany rozporządzeniem 2022/2195. Produkty niespełniające limitów nie mogą być sprzedawane w UE od 1 stycznia 2024 r.

Czy BHA jest rakotwórczy?

Rakotwórczości BHA u ludzi nie wykazano, a podejrzenie opiera się na badaniach na zwierzętach: według NTP duże dawki w paszy wywoływały guzy przedżołądka u szczurów, myszy i chomików. Przegląd z 2021 r. podaje, że IARC zaliczyła z tego powodu BHA do grupy 2B (możliwie rakotwórcze). W holenderskim badaniu kohortowym typowe spożycie BHA nie zwiększało ryzyka raka żołądka. W UE BHA nie ma w kosmetykach limitów stężeń.

Czy BHT uczula?

BHT uczula rzadko. SCCS ocenił ryzyko uczulenia przy obecnych stężeniach jako znikome, a nieliczne dodatnie testy płatkowe przypisał reakcji krzyżowej z TBHQ. Czysty BHT w teście na ochotnikach działał umiarkowanie uczulająco, ale w kosmetykach jest go zwykle poniżej 1%. Opisano pojedyncze przypadki wyprysku od przeciwutleniaczy w kosmetykach.

Czym zastąpić BHT w kosmetykach?

Rolę przeciwutleniacza w kosmetykach mogą pełnić m.in. tokoferol (witamina E), galusan propylu i TBHQ, które CosIng opisuje jako przeciwutleniacze. Żaden z nich nie ma w UE limitów stężeń w kosmetykach. TBHQ może jednak uczulać krzyżowo z BHA i BHT, a galusan propylu w badaniu komórkowym działał antyestrogenowo.

Co potwierdzają źródła

• BHT to syntetyczny przeciwutleniacz ograniczający uszkodzenia wolnorodnikowe produktów wystawionych na powietrze; w kosmetykach 0,0002-0,8% (pasty do 0,1%, płyny do ust 0,001%); może migrować z opakowań; CosIng: funkcje przeciwutleniająca i zapachowa. S4 S1 S5
• BHT: załącznik III poz. 325 (rozporządzenie 2022/2195): 0,001% płyny do ust, 0,1% pasty, 0,8% inne produkty; od 1.07.2023 zakaz wprowadzania, od 1.01.2024 zakaz udostępniania produktów niezgodnych; przedtem nieregulowany, zaproszenie do przedkładania danych w 2019 r. z powodu obaw o działanie hormonalne. S2 S3 S4
• SCCS (2021): BHT bezpieczny w tych stężeniach również łącznie; wchłanianie przez ludzką skórę in vitro średnio 0,2% w 24 h (do obliczeń 0,4%); łączne SED 0,0173 mg/kg mc./dobę wobec NOAEL 25 mg/kg (MoS 1445); wątroba głównym narządem docelowym; według EFSA działanie promujące nowotwory w dużych dawkach u niektórych zwierząt, brak obaw co do genotoksyczności; brak oznak działania hormonalnego in silico i in vitro, zmiany tarczycy wtórne do indukcji enzymów wątroby; ryzyko uczulenia znikome. S4
• CIR: BHT bezpieczny w kosmetykach (2002, potwierdzone 2023); jednorazowe dawki 0,5-1 g/kg doustnie uszkadzały wątrobę i nerki samców szczurów; 100% BHT łagodnie drażniący i umiarkowanie uczulający w teście predykcyjnym, reakcje przy 1-2% u nielicznych pacjentów. S5 S6
• BHA: mieszanina izomerów tert-butylo-4-metoksyfenolu, nierozpuszczalna w wodzie, rozpuszczalna w tłuszczach; w ankiecie FDA z 1981 r. w 3217 z 21 279 receptur, 88% do 0,1%, głównie pomadki i cienie; brak wpisu w załącznikach CosIng. S7 S8
• BHA: NTP "reasonably anticipated" na podstawie guzów przedżołądka u gryzoni po podawaniu w paszy; dane u ludzi niewystarczające, brak wzrostu ryzyka raka żołądka w kohorcie holenderskiej; IARC grupa 2B i późniejsze uznanie mechanizmu za nieistotny dla ludzi bez zmiany klasyfikacji podajemy za przeglądem S9 (monografii IARC nie otwieraliśmy); przeglądy: brak zagrożenia nowotworowego przy ilościach w żywności (1999) a postulaty zamienników (2023); TBHQ jednym z głównych metabolitów BHA. S8 S9 S10 S11
• In vitro BHA słabo estrogenowy i wyraźnie antyestrogenowy, BHT bez istotnego działania estrogenowego w teście reporterowym i najsłabszy w teście proliferacji; galusan propylu antyestrogenowy. S13
• Syntetyczne przeciwutleniacze fenolowe wykrywane w kurzu i wodzie, BHT w ludzkiej tkance tłuszczowej, surowicy, moczu i mleku; narażenie z żywności, kurzu i kosmetyków; niektóre produkty przemian bardziej toksyczne. S12
• Opisano 7 przypadków alergii kontaktowej na przeciwutleniacze w kosmetykach u pacjentów z wypryskiem twarzy oraz uczulenie na TBHQ z reakcją krzyżową na BHA i BHT; TBHQ, galusan propylu i tokoferol mają w CosIng funkcję przeciwutleniającą i brak wpisu w załącznikach. S14 S15 S16 S17 S18

Źródła

1. S1Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: BHT
2. S2Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: 2,6-Di-Tert-Butyl-4-Methylphenol (Butylated Hydroxytoluene, załącznik III, poz. 325)
3. S3Prawo UE (EUR-Lex) · 2022Rozporządzenie Komisji (UE) 2022/2195 z dnia 10 listopada 2022 r. w sprawie zmiany rozporządzenia (WE) nr 1223/2009 w odniesieniu do stosowania substancji Butylated Hydroxytoluene, Acid Yellow 3, Homosalate i HAA299 w produktach kosmetycznych
4. S4Opinia SCCS (komitet naukowy UE) · 2021SCCS: Scientific opinion on Butylated hydroxytoluene (BHT), SCCS/1636/21
5. S5Raport CIR · 2002Final report on the safety assessment of BHT(1).
6. S6Raport CIR · 2023BHT - Butylated Hydroxytoluene.
7. S7Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: BHA
8. S8Inne źródło · 2021NTP, Report on Carcinogens, Fifteenth Edition: Butylated Hydroxyanisole
9. S9Przegląd badań · 2021Butylated hydroxyanisole: Carcinogenic food additive to be avoided or harmless antioxidant important to protect food supply?
10. S10Przegląd badań · 1999Safety assessment of butylated hydroxyanisole and butylated hydroxytoluene as antioxidant food additives.
11. S11Przegląd badań · 2023A review of the occurrence, metabolites and health risks of butylated hydroxyanisole (BHA).
12. S12Przegląd badań · 2020Synthetic Phenolic Antioxidants: A Review of Environmental Occurrence, Fate, Human Exposure, and Toxicity.
13. S13Badanie · 2018Estrogenic and anti-estrogenic activity of butylparaben, butylated hydroxyanisole, butylated hydroxytoluene and propyl gallate and their binary mixtures on two estrogen responsive cell lines (T47D-Kbluc, MCF-7).
14. S14Badanie · 1984Antioxidants in cosmetics.
15. S15Badanie · 1998Contact dermatitis from tertiary-butylhydroquinone in a hair dye, with cross-sensitivity to BHA and BHT.
16. S16Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: TBHQ
17. S17Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: PROPYL GALLATE
18. S18Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: TOCOPHEROL