Emolienty: co to jest i jak je wybrać

Emolienty: co to jest i jak działają?

Emolient to substancja tłuszczowa, która zmiękcza i wygładza skórę, wypełniając szczeliny między komórkami warstwy rogowej. W praktyce słowo „emolient” oznacza też gotowy preparat nawilżający, który łączy trzy grupy składników o różnym działaniu.

Składniki okluzyjne tworzą na skórze hydrofobową warstwę, która ogranicza odparowywanie wody. Wazelina w przeglądzie z 2003 r. od razu poprawiała barierę skóry pozbawionej lipidów, a w badaniu z 2016 r. na skórze zdrowej i atopowej zwiększała ekspresję peptydów przeciwdrobnoustrojowych oraz białek bariery: filagryny i lorykryny.

• emolienty w wąskim sensie: lanolina, stearynian glicerylu, sterole sojowe, skwalan, olej jojoba;
• składniki okluzyjne: wazelina, parafina, olej mineralny, dimetykon;
• humektanty, które przyciągają wodę: gliceryna, mocznik, kwasy AHA.

Jakie emolienty dla dzieci z AZS wybrać?

Najlepszy emolient dla dziecka to ten, który będzie stosowany regularnie, bo żaden typ nie okazał się skuteczniejszy od innych. W badaniu BEE 550 dzieci w wieku od 6 miesięcy do 12 lat z wypryskiem losowo otrzymało balsam, krem, żel albo maść; przez 16 tygodni nasilenie zmian w grupach się nie różniło. Pieczenie zgłaszano rzadziej przy maściach (9%) niż przy balsamach, kremach i żelach (17-20%).

Przegląd Cochrane z 2017 r. (77 badań, 6603 uczestników) wykazał, że emolienty zmniejszają nasilenie wyprysku, o dwie trzecie ograniczają liczbę zaostrzeń i zmniejszają zużycie sterydów, a najlepiej działają razem z leczeniem przeciwzapalnym. Autorzy nie znaleźli wiarygodnych dowodów, że któryś preparat jest lepszy od innych. W jednym z porównań czas do zaostrzenia wynosił 180 dni przy emolientach i 30 dni bez nich.

Jak stosować emolienty i ile ich potrzeba?

Emolienty działają najlepiej nałożone tuż po kąpieli, gdy naskórek jest jeszcze nawodniony, choć można je stosować o każdej porze. Bardzo sucha skóra może wymagać tłustej maści nawet co kilka godzin, a lekko przesuszona tylko lekkiego kremu na noc. Przy wyprysku zużywa się zwykle 150-200 g emolientu tygodniowo u małych dzieci i ok. 500 g u dorosłych.

Maści są najbardziej okluzyjne i najlepiej sprawdzają się na suchych, zgrubiałych i łuszczących się miejscach, kremy szybciej się wchłaniają, a balsamy pasują do owłosionej skóry. Mydło i żele pod prysznic warto ograniczyć albo zastąpić łagodnymi zamiennikami mydła.

Czy emolienty do kąpieli dla dzieci działają?

Emolienty do kąpieli nie dają dodatkowej korzyści, jeśli dziecko i tak jest regularnie smarowane emolientem. W badaniu BATHE 483 dzieci w wieku 1-11 lat przez rok stosowało dodatki do kąpieli albo kąpało się bez nich, przy tym samym leczeniu i emolientach pozostawianych na skórze; nasilenie wyprysku i liczba zaostrzeń w obu grupach się nie różniły.

Olejki do kąpieli sprawiają też, że wanna i skóra stają się śliskie, co grozi upadkiem. U niemowląt poniżej 12. miesiąca życia częste stosowanie olejków do kąpieli wiązało się w badaniu z osłabieniem bariery skóry.

Czy emolienty zapobiegają AZS u niemowląt?

Smarowanie zdrowych niemowląt emolientami prawdopodobnie nie zapobiega atopowemu zapaleniu skóry. Przegląd Cochrane z 2022 r. (7 badań, 3075 niemowląt) nie wykazał zmiany ryzyka wyprysku do 3. roku życia, natomiast zabiegi pielęgnacyjne prawdopodobnie zwiększały ryzyko zakażeń skóry o 17 przypadków na 1000 dzieci. Dowody na możliwy wzrost ryzyka alergii pokarmowej są niskiej pewności. Emolienty pozostają podstawą pielęgnacji dziecka, które już ma suchą lub atopową skórę.

Na co uważać: mocznik, lanolina, oleje i skutki uboczne

Przy emolientach warto uważać na pieczenie po moczniku i kwasach, uczulenie na lanolinę, konserwanty i zapachy oraz na niektóre oleje roślinne. Mocznik i kwasy, np. AHA, często pieką na rozdrapanej lub popękanej skórze. W przeglądzie Cochrane krem z mocznikiem częściej poprawiał suchość skóry niż placebo, ale też częściej wywoływał działania niepożądane. U dziecka z rozdrapanym wypryskiem lepiej zacząć od emolientu bez mocznika.

Lanolina może uczulać: w standardowych testach płatkowych uczulenie wykrywa się u 1,8-2,5% badanych, a przy rozszerzonym zestawie testów u ok. 6% osób kierowanych na testy. Uczulać mogą też konserwanty i substancje zapachowe w emolientach. Tłuste, okluzyjne preparaty mogą nasilać trądzik i zapalenie mieszków włosowych, a maści z parafiną wsiąknięte w ubranie lub pościel mogą się zapalić od papierosa lub otwartego ognia.

„Naturalny” nie znaczy łagodny. W badaniu na dorosłych oliwa z oliwek stosowana przez 4 tygodnie osłabiała warstwę rogową i wywoływała lekki rumień, a olej słonecznikowy zachował integralność bariery i poprawił nawilżenie. Wazelina w kosmetykach jest dozwolona tylko wtedy, gdy znana jest pełna historia jej rafinacji i można wykazać, że surowiec nie jest rakotwórczy; bez tego jest zakazana (załącznik II, poz. 904).

Przykłady emolientów i składników okluzyjnych w kosmetykach

Jak rozpoznać w składzie INCI

Emolienty i składniki okluzyjne w INCI: Petrolatum, Paraffinum Liquidum, Dimethicone, Lanolin, Squalane, Butyrospermum Parkii Butter, Simmondsia Chinensis Seed Oil, Caprylic/Capric Triglyceride, Cetearyl Alcohol, Ceramide NP. Humektanty: Glycerin, Urea.

Najczęstsze pytania

Emolienty: co to jest?

Emolienty to substancje tłuszczowe, które zmiękczają i wygładzają skórę, wypełniając szczeliny w warstwie rogowej, oraz preparaty, które je zawierają. Należą do nich m.in. lanolina, stearynian glicerylu, skwalan i oleje roślinne, np. olej jojoba, a w szerszym znaczeniu także wazelina, parafina i dimetykon, które ograniczają utratę wody. Stosuje się je przy suchej skórze i atopowym zapaleniu skóry.

Jakie emolienty dla dzieci są najlepsze?

Najlepszy emolient dla dziecka to ten, który dobrze toleruje i który da się stosować codziennie. W badaniu BEE 550 dzieci z wypryskiem balsamy, kremy, żele i maści działały tak samo, ale maści rzadziej piekły (9% wobec 17-20%). Warto wybierać preparaty bez substancji zapachowych i sprawdzić kilka konsystencji: tłustszą na suche, zgrubiałe miejsca, lżejszą na większe powierzchnie.

Czy emolienty do kąpieli dla dzieci są potrzebne?

Emolienty do kąpieli nie są niezbędne, jeśli dziecko jest regularnie smarowane emolientem po kąpieli. W badaniu BATHE z udziałem 483 dzieci w wieku 1-11 lat dodatki do kąpieli stosowane przez rok nie zmniejszyły nasilenia wyprysku ani liczby zaostrzeń. Olejki do kąpieli dodatkowo czynią wannę śliską, więc przy ich stosowaniu trzeba uważać na upadki.

Jak często smarować dziecko emolientem przy AZS?

Przy atopowym zapaleniu skóry emolient nakłada się regularnie: w dużym badaniu u dzieci dwa razy dziennie i dodatkowo w razie potrzeby, najlepiej tuż po kąpieli. Bardzo sucha skóra może wymagać tłustej maści co kilka godzin. Małe dzieci z wypryskiem zużywają zwykle 150-200 g emolientu tygodniowo. Przy zaostrzeniu emolient nie zastępuje leków zaleconych przez lekarza.

Czy emolienty z mocznikiem są dobre dla dzieci?

Emolienty z mocznikiem mogą pomóc przy suchej skórze, ale u dzieci z rozdrapanym lub popękanym wypryskiem często pieką. W przeglądzie Cochrane krem z mocznikiem częściej poprawiał suchość skóry niż placebo, ale też częściej powodował działania niepożądane. Przy podrażnionej skórze dziecka rozsądniej zacząć od emolientu bez mocznika i wprowadzić go, gdy skóra się wygoi.

Co potwierdzają źródła

• Emolienty zmiękczają i wygładzają skórę, wypełniając szczeliny warstwy rogowej; składniki okluzyjne (wazelina, parafina, dimetykon) ograniczają odparowywanie wody, a humektanty wiążą wodę. S1 S6
• Emolienty w wyprysku zmniejszają nasilenie zmian, liczbę zaostrzeń i zużycie sterydów; brak wiarygodnych dowodów przewagi jednego preparatu. S2
• Balsamy, kremy, żele i maści działały u dzieci z wypryskiem tak samo; maści rzadziej piekły (9% wobec 17-20%). S3
• Dodatki emolientowe do kąpieli nie dały korzyści dzieciom stosującym emolienty na skórę. S4
• Emolienty u zdrowych niemowląt prawdopodobnie nie zapobiegają wypryskowi, a mogą zwiększać ryzyko zakażeń skóry. S5
• Wazelina poprawia barierę skóry i zwiększa produkcję peptydów przeciwdrobnoustrojowych, filagryny i lorykryny; w kosmetykach dozwolona tylko przy znanej historii rafinacji. S6 S7 S10
• Uczulenie na lanolinę wykrywa się u 1,8-2,5% osób w standardowych testach płatkowych. S8 S11
• Oliwa z oliwek osłabiała barierę skóry dorosłych, a olej słonecznikowy ją zachował i poprawił nawilżenie. S9

Źródła

1. S1DermNet · 2022DermNet: Emollients and moisturisers
2. S2Przegląd badań · 2017Emollients and moisturisers for eczema
3. S3Badanie · 2022Effectiveness and safety of lotion, cream, gel, and ointment emollients for childhood eczema: a pragmatic, randomised, phase 4, superiority trial
4. S4Badanie · 2018Emollient bath additives for the treatment of childhood eczema (BATHE): multicentre pragmatic parallel group randomised controlled trial of clinical and cost effectiveness
5. S5Przegląd badań · 2022Skin care interventions in infants for preventing eczema and food allergy
6. S6Przegląd badań · 2003Role of topical emollients and moisturizers in the treatment of dry skin barrier disorders
7. S7Badanie · 2016Petrolatum: Barrier repair and antimicrobial responses underlying this "inert" moisturizer
8. S8Badanie · 2013Diagnosis and prevalence of lanolin allergy
9. S9Badanie · 2013Effect of olive and sunflower seed oil on the adult skin barrier: implications for neonatal skin care
10. S10Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: PETROLATUM (załącznik II, poz. 904, z wyjątkiem)
11. S11Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: LANOLIN
12. S12Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: DIMETHICONE
13. S13Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: SQUALANE
14. S14Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: PARAFFINUM LIQUIDUM