Konserwanty w kosmetykach: lista, rodzaje i bezpieczeństwo

Po co są konserwanty w kosmetykach?

Konserwanty chronią kosmetyk przed drobnoustrojami, które mogą się w nim namnażać po otwarciu i podczas używania. Rozporządzenie (WE) nr 1223/2009 definiuje je jako substancje przeznaczone wyłącznie lub głównie do hamowania rozwoju drobnoustrojów w produkcie kosmetycznym. Przegląd z 2009 r. wymienia dwa cele ich dodawania: zapobieganie psuciu się produktu, czyli przedłużenie jego trwałości, oraz ochronę użytkownika przed możliwym zakażeniem.

Skażenie kosmetyków drobnoustrojami zdarza się stosunkowo rzadko, ale się zdarza. W badaniu 91 kosmetyków sprawdzanych przed otwarciem, w trakcie używania i pod koniec opakowania bakterie (gronkowce Staphylococcus warneri i Staphylococcus epidermidis oraz Pseudomonas putida) wykryto w ok. 10,6% produktów myjących: w 13,5% płynów do kąpieli, 6,7% szamponów i 10% mydeł w płynie. Skuteczność układu konserwującego sprawdza się testem obciążeniowym (challenge test), w którym produkt zakaża się wzorcowymi drobnoustrojami i ocenia, czy zostaną zahamowane; autorzy badania zalecają stosować go także do oceny ochrony produktu w trakcie używania.

Jakie konserwanty są stosowane w kosmetykach? Lista i przykłady

W kosmetykach w UE wolno stosować jako konserwanty tylko substancje z załącznika V rozporządzenia (WE) nr 1223/2009, np. fenoksyetanol, parabeny, benzoesan sodu, sorbinian potasu czy alkohol benzylowy, i tylko na określonych tam warunkach (art. 14). W bazie CosIng załącznik V ma obecnie 55 aktywnych pozycji, a wiele z nich obejmuje całe grupy, np. kwas razem z jego solami. Każda pozycja podaje maksymalne stężenie w gotowym produkcie, a część także dopuszczalny rodzaj produktu, ograniczenia wiekowe lub obowiązkowe ostrzeżenie.

W składach często spotkasz: fenoksyetanol (do 1%), metyloparaben i etyloparaben (do 0,4% pojedynczo i 0,8% w mieszaninie, w przeliczeniu na kwas), kwas benzoesowy i benzoesan sodu (do 2,5% w produktach spłukiwanych i 0,5% w pozostawianych na skórze), kwas sorbowy i sorbinian potasu (do 0,6%), kwas dehydrooctowy i jego sól sodową (do 0,6%, nie w sprayach) oraz alkohol benzylowy (do 1%). Alkohol benzylowy bywa też rozpuszczalnikiem lub składnikiem zapachowym i wtedy podlega załącznikowi III.

Rodzaje konserwantów w kosmetykach

Dozwolone konserwanty można pogrupować według budowy chemicznej: parabeny (estry kwasu 4-hydroksybenzoesowego), fenoksyetanol i alkohol benzylowy, kwasy organiczne i ich sole (benzoesowy, sorbowy, dehydrooctowy, propionowy), izotiazolinony (metyloizotiazolinon i jego mieszanina z metylochloroizotiazolinonem), donory formaldehydu (np. DMDM Hydantoin) oraz inne substancje, jak chlorfenezyna, jodopropynylobutylokarbaminian (IPBC) czy chlorek benzalkoniowy.

Osobną kategorię tworzą składniki o działaniu przeciwdrobnoustrojowym, których nie ma w załączniku V, więc formalnie nie są konserwantami. W badaniu kosmetyków dla niemowląt i osób wrażliwych z rynku chińskiego (2024 r.) najczęściej były to Ethylhexylglycerin, Butylene Glycol, Caprylyl Glycol, Propylene Glycol i 1,2-Hexanediol. Autorzy uznali, że mogą one zastąpić klasyczne konserwanty lub ograniczyć ich ilość, ale uwagę badaczy trzeba teraz skierować na bezpieczeństwo samych tych składników.

Które konserwanty w kosmetykach są szkodliwe?

Najlepiej udokumentowanym ryzykiem konserwantów jest alergia kontaktowa, a najczęściej uczulają izotiazolinony. W europejskiej sieci ESSCA (12 krajów, lata 2009-2012) metyloizotiazolinon uczulał 4,5% osób poddanych testom płatkowym, a mieszanina metylochloroizotiazolinonu z metyloizotiazolinonem 4,1%; IPBC i metylodibromoglutaronitryl (według autorów zakazany w kosmetykach od 2005 r.) przekraczały 1%, a donory formaldehydu i parabeny nie przekraczały 1%. W latach 2021-2022, wśród 18 832 pacjentów z 14 krajów, metyloizotiazolinon nadal dawał 5,28%, a mieszanina z metylochloroizotiazolinonem 5,52% dodatnich wyników.

Metyloizotiazolinon dopuszczono jako samodzielny konserwant w 2005 r., co wywołało epidemię uczuleń, głównie u kobiet używających kosmetyków pozostawianych na skórze. Od 12 lutego 2017 r. jest w UE zakazany w produktach niespłukiwanych (rozporządzenie (UE) 2016/1198; według jego motywów SCCS uznał, że 100 ppm nie jest bezpieczne, a dla produktów niespłukiwanych nie wykazano bezpiecznego stężenia). W spłukiwanych limit obniżono ze 100 ppm do 15 ppm, czyli 0,0015%, od 27 stycznia 2018 r. (rozporządzenie (UE) 2017/1224, załącznik V, poz. 57); w jednym produkcie nie wolno go łączyć z mieszaniną z metylochloroizotiazolinonem (poz. 39). W duńskim badaniu 12 494 pacjentów udział kosmetyków niespłukiwanych jako źródła kontaktu u osób uczulonych spadł z 24,8% (2010-2013) do 6,2% (2017-2019), choć odsetek uczuleń nie wrócił do poziomu sprzed epidemii.

Ograniczono też triklosan. Jak podają motywy rozporządzenia (UE) nr 358/2014, komitety naukowe UE (SCCP, a następnie SCCS) uznały, że stałe stosowanie 0,3% triklosanu we wszystkich kosmetykach nie jest bezpieczne ze względu na dużą skalę łącznego narażenia, więc ograniczono go do wybranych produktów. Rozporządzenie (UE) 2024/996 po kolejnej opinii SCCS wykluczyło dodatkowo płyny do płukania jamy ustnej i pasty do zębów dla dzieci do 3 lat; dziś triklosan wolno stosować do 0,3% m.in. w pastach do zębów, mydłach, żelach pod prysznic i dezodorantach bez sprayu (załącznik V, poz. 25).

Czy parabeny i fenoksyetanol są szkodliwe?

Parabeny i fenoksyetanol dozwolone w UE są w dopuszczalnych stężeniach uznawane za bezpieczne, a pod względem uczuleń należą do najsłabszych alergenów wśród konserwantów. Według motywów rozporządzeń (UE) nr 358/2014 i nr 1004/2014 komitet naukowy SCCS uznał metyloparaben i etyloparaben za bezpieczne w maksymalnych dozwolonych stężeniach, a propyloparaben i butyloparaben za bezpieczne, gdy ich łączne stężenie nie przekracza 0,19% (jako estry), co w przepisach zapisano jako 0,14% w przeliczeniu na kwas. Ryzyka nie dało się wykluczyć tylko dla produktów niespłukiwanych stosowanych w okolicy pieluszkowej u dzieci do 6 miesięcy, dlatego rozporządzenie (UE) nr 1004/2014 zakazało konserwowania takich produktów dla dzieci do 3 lat propylo- i butyloparabenem.

Pięć innych parabenów (izopropylo-, izobutylo-, fenylo-, benzylo- i pentyloparaben) zakazano w 2014 r. (rozporządzenie (UE) nr 358/2014, załącznik II, poz. 1374-1378), bo według motywów tego rozporządzenia przemysł dostarczył o nich zbyt mało danych, by SCCS mógł ocenić ryzyko. Przegląd z 2019 r. podkreśla, że uczulenia na parabeny od dziesięcioleci są rzadkie i stabilne, a zastępowanie ich w produktach z powodu złej opinii publicznej prowadzi do używania konserwantów o znacznie większym potencjale uczulającym.

Fenoksyetanol SCCS w 2016 r. uznał za bezpieczny jako konserwant do 1%, także dla dzieci; opinię wydano po zastrzeżeniach francuskiej agencji ANSM, która proponowała obniżenie limitu do 0,4% w produktach dla dzieci do 3 lat. Według przeglądu z 2019 r. działania ogólnoustrojowe obserwowano u zwierząt dopiero przy narażeniu ok. 200 razy większym niż u użytkowników kosmetyków, a fenoksyetanol rzadko uczula.

Naturalne konserwanty w kosmetykach: czy działają?

Olejki eteryczne i ekstrakty roślinne mają działanie przeciwdrobnoustrojowe, ale według przeglądu z 2021 r. wykorzystanie ich do konserwowania kosmetyków jest trudne. Nie ma ich w załączniku V, więc formalnie nie są konserwantami. Kosmetyki określane jako samokonserwujące opierają się na łączeniu kilku barier dla drobnoustrojów: higienicznej produkcji, odpowiedniego opakowania, właściwej formy emulsji, niskiej aktywności wody oraz niskiego lub wysokiego pH, uzupełnionych składnikami wielofunkcyjnymi albo olejkami i ekstraktami.

Naturalne pochodzenie nie oznacza mniejszego ryzyka uczulenia. W europejskich testach płatkowych z lat 2021-2022 propolis dawał dodatnie wyniki u 5,47% badanych, czyli podobnie często jak izotiazolinony, a według przeglądu z 2025 r. substancje zapachowe pozostają najczęstszymi alergenami kosmetycznymi.

Co oznacza napis „bez konserwantów” na kosmetyku?

Napis „bez konserwantów” powinien oznaczać, że produkt nie zawiera żadnej substancji z załącznika V ani innych składników chroniących go przed drobnoustrojami. Tak zaleca dokument techniczny unijnej grupy roboczej ds. oświadczeń o kosmetykach, stosowany od 1 lipca 2019 r.: hasła nie należy używać, gdy produkt zawiera składnik o działaniu ochronnym spoza załącznika V, np. alkohol, chyba że test obciążeniowy wykaże, że składnik ten nie przyczynia się do ochrony produktu.

Ten sam dokument uznaje, że nie powinny być akceptowane hasła „bez parabenów”, „bez fenoksyetanolu” ani „bez triklosanu”, bo dyskredytują substancje bezpieczne przy stosowaniu zgodnie z przepisami, ani hasło „mało alergenów, bo bez konserwantów”, bo zakłada, że wszystkie konserwanty uczulają. Nieuczciwe jest też eksponowanie braku konserwantów tam, gdzie zwykle nie są potrzebne, np. w perfumach o dużej zawartości alkoholu. Dokument nie jest prawnie wiążący, ale służy organom nadzoru jako zbiór dobrych praktyk.

Wybrane konserwanty w rozporządzeniu (WE) nr 1223/2009, załącznik V (wg CosIng, październik 2026)

Jak rozpoznać w składzie INCI

Najczęstsze konserwanty w składzie INCI: Phenoxyethanol, Methylparaben, Ethylparaben, Propylparaben, Butylparaben, Sodium Benzoate, Benzoic Acid, Potassium Sorbate, Sorbic Acid, Dehydroacetic Acid, Sodium Dehydroacetate, Benzyl Alcohol, Chlorphenesin, Iodopropynyl Butylcarbamate, Methylisothiazolinone, Methylchloroisothiazolinone, DMDM Hydantoin. Składniki wielofunkcyjne o działaniu przeciwdrobnoustrojowym spoza załącznika V: m.in. Ethylhexylglycerin, Caprylyl Glycol, 1,2-Hexanediol, Pentylene Glycol, Hydroxyacetophenone.

Najczęstsze pytania

Jakie są przykłady konserwantów w kosmetykach?

Najczęściej spotykane konserwanty to fenoksyetanol (Phenoxyethanol, do 1%), parabeny, np. Methylparaben (do 0,4%), benzoesan sodu (Sodium Benzoate), sorbinian potasu (Potassium Sorbate), kwas dehydrooctowy, alkohol benzylowy (Benzyl Alcohol) i chlorfenezyna. W produktach spłukiwanych bywają też izotiazolinony, np. Methylisothiazolinone (do 0,0015%). Wszystkie muszą być wymienione w załączniku V rozporządzenia (WE) nr 1223/2009.

Jakie konserwanty w kosmetykach są szkodliwe?

Najwięcej problemów sprawiają konserwanty silnie uczulające, przede wszystkim metyloizotiazolinon i jego mieszanina z metylochloroizotiazolinonem, które w Europie dają dodatnie testy płatkowe u ok. 5% badanych. Dlatego od 2017 r. metyloizotiazolinon jest zakazany w kosmetykach niespłukiwanych. Uczulać mogą też IPBC i donory formaldehydu. Parabeny i fenoksyetanol uczulają rzadko i są bezpieczne w dozwolonych stężeniach.

Czy parabeny w kosmetykach są szkodliwe?

Parabeny dozwolone w UE są według SCCS bezpieczne w dopuszczalnych stężeniach: metyloparaben i etyloparaben do 0,4% pojedynczo, propyloparaben i butyloparaben do łącznie 0,14%. Wyjątkiem są produkty niespłukiwane na okolicę pieluszkową dzieci do 3 lat, w których propylo- i butyloparabenu używać nie wolno. Uczulenia na parabeny są rzadkie, a pięć słabo zbadanych parabenów zakazano w 2014 r.

Jakie są naturalne konserwanty w kosmetykach?

Jako naturalne alternatywy dla konserwantów stosuje się olejki eteryczne i ekstrakty roślinne o działaniu przeciwdrobnoustrojowym, ale według przeglądu z 2021 r. skuteczne konserwowanie nimi kosmetyków jest trudne. Nie ma ich w załączniku V, więc formalnie nie są konserwantami. Zwykle łączy się je z innymi zabezpieczeniami: odpowiednim opakowaniem, niską aktywnością wody, pH i składnikami wielofunkcyjnymi.

Czy fenoksyetanol jest bezpieczny?

Tak, fenoksyetanol jest w UE dozwolonym konserwantem do 1% (załącznik V, poz. 29), a komitet naukowy SCCS w 2016 r. uznał to stężenie za bezpieczne, także dla dzieci. Według przeglądu z 2019 r. szkodliwe działania u zwierząt pojawiały się przy narażeniu ok. 200 razy większym niż przy używaniu kosmetyków, a uczulenie na fenoksyetanol zdarza się rzadko.

Co oznacza „bez konserwantów” na etykiecie kosmetyku?

Napis „bez konserwantów” powinien oznaczać, że w produkcie nie ma substancji z załącznika V ani innych składników chroniących go przed drobnoustrojami, np. alkoholu. Unijny dokument techniczny o oświadczeniach dopuszcza wyjątek tylko wtedy, gdy test obciążeniowy pokaże, że taki składnik nie chroni produktu. Brak konserwantów nie oznacza, że kosmetyk nie może uczulać.

Co potwierdzają źródła

• Konserwanty to substancje przeznaczone wyłącznie lub głównie do hamowania rozwoju drobnoustrojów w produkcie; jako konserwanty wolno stosować tylko substancje z załącznika V, na określonych tam warunkach (art. 2 ust. 1 lit. l i art. 14); załącznik V ma w CosIng 55 aktywnych pozycji. S13 S1
• Limity z załącznika V: fenoksyetanol 1%, metylo- i etyloparaben 0,4%/0,8%, propylo- i butyloparaben łącznie 0,14% (nie w niespłukiwanych na okolicę pieluszkową dzieci do 3 lat), kwas benzoesowy i benzoesan sodu 2,5%/1,7%/0,5%, kwas sorbowy 0,6%, kwas dehydrooctowy 0,6% (nie w sprayach), alkohol benzylowy 1%, chlorfenezyna 0,3%, IPBC 0,02%/0,01%/0,0075%, MI i MCI/MI 0,0015% tylko w spłukiwanych, triklosan 0,3% w wybranych produktach. S1 S2 S3 S4 S5 S6 S7 S8 S9 S10 S11 S12
• Bakterie wykryto w ok. 10,6% produktów myjących (13,5% płynów do kąpieli, 6,7% szamponów, 10% mydeł w płynie) z 91 badanych kosmetyków; skażone produkty są stosunkowo rzadkie; skuteczność konserwowania ocenia test obciążeniowy. S28
• ESSCA 2009-2012: MI 4,5%, MCI/MI 4,1%, MDBGN (według autorów zakazany od 2005 r.) i IPBC powyżej 1%, donory formaldehydu i parabeny poniżej 1%; EBS 2021-2022 (18 832 pacjentów, 14 krajów): MCI/MI 5,52%, MI 5,28%, propolis 5,47%. S20 S21
• MI dopuszczony samodzielnie w 2005 r. wywołał epidemię uczuleń; zakaz w produktach niespłukiwanych od 12.02.2017 (2016/1198, motywy: SCCS uznał 100 ppm za niebezpieczne), limit w spłukiwanych obniżony ze 100 do 15 ppm od 27.01.2018, MI nie razem z MCI/MI (2017/1224); udział produktów niespłukiwanych jako źródła kontaktu spadł z 24,8% do 6,2%. S16 S17 S22
• Motywy rozporządzeń 358/2014 i 1004/2014: SCCS uznał metylo- i etyloparaben za bezpieczne w maksymalnych stężeniach, propylo- i butyloparaben łącznie do 0,19% jako estry (0,14% jako kwas), ryzyko niewykluczone w niespłukiwanych produktach na okolicę pieluszkową u dzieci do 6 mies.; pięć parabenów zakazanych z braku danych (zał. II, poz. 1374-1378); triklosan 0,3% we wszystkich kosmetykach niebezpieczny ze względu na łączne narażenie (358/2014), od 2024/996 także nie w płynach do płukania jamy ustnej i pastach dla dzieci do 3 lat. S14 S15 S3 S10 S30
• Parabeny należą do najmniej uczulających konserwantów, a ich zastępowanie prowadzi do użycia silniej uczulających; fenoksyetanol bezpieczny do 1% także dla dzieci (SCCS 2016), działania u zwierząt przy narażeniu ok. 200 razy większym, rzadko uczula. S23 S18 S24
• Olejki eteryczne i ekstrakty trudno wykorzystać do konserwowania; kosmetyki samokonserwujące łączą bariery (produkcja, opakowanie, forma emulsji, aktywność wody, pH, składniki wielofunkcyjne); składniki wielofunkcyjne mogą zastąpić konserwanty, ale ich bezpieczeństwo wymaga badań; zapachy to najczęstsze alergeny kosmetyczne. S25 S26 S27 S29
• Dokument techniczny o oświadczeniach (2017, stosowany od 1.07.2019): „bez konserwantów” nie przy składnikach chroniących produkt spoza załącznika V (np. alkohol) bez testu obciążeniowego; „bez parabenów”, „bez fenoksyetanolu” i „mało alergenów, bo bez konserwantów” nie powinny być akceptowane. S19

Źródła

1. S1Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: PHENOXYETHANOL (załącznik V, poz. 29)
2. S2Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: METHYLPARABEN (załącznik V, poz. 12)
3. S3Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: PROPYLPARABEN, BUTYLPARABEN (załącznik V, poz. 12a)
4. S4Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: SODIUM BENZOATE (załącznik V, poz. 1)
5. S5Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: POTASSIUM SORBATE (załącznik V, poz. 4)
6. S6Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: DEHYDROACETIC ACID (załącznik V, poz. 13)
7. S7Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: BENZYL ALCOHOL (załącznik V, poz. 34; załącznik III, poz. 45)
8. S8Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: METHYLISOTHIAZOLINONE (załącznik V, poz. 57 i 39)
9. S9Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: METHYLCHLOROISOTHIAZOLINONE (załącznik V, poz. 39)
10. S10Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: TRICLOSAN (załącznik V, poz. 25)
11. S11Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: IODOPROPYNYL BUTYLCARBAMATE (załącznik V, poz. 56)
12. S12Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: CHLORPHENESIN (załącznik V, poz. 50)
13. S13Prawo UE (EUR-Lex) · 2009Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1223/2009 dotyczące produktów kosmetycznych (art. 2 ust. 1 lit. l, art. 14, załącznik V)
14. S14Prawo UE (EUR-Lex) · 2014Rozporządzenie Komisji (UE) nr 358/2014 z dnia 9 kwietnia 2014 r. zmieniające załączniki II i V do rozporządzenia (WE) nr 1223/2009
15. S15Prawo UE (EUR-Lex) · 2014Rozporządzenie Komisji (UE) nr 1004/2014 z dnia 18 września 2014 r. zmieniające załącznik V do rozporządzenia (WE) nr 1223/2009
16. S16Prawo UE (EUR-Lex) · 2016Rozporządzenie Komisji (UE) 2016/1198 z dnia 22 lipca 2016 r. zmieniające załącznik V do rozporządzenia (WE) nr 1223/2009
17. S17Prawo UE (EUR-Lex) · 2017Rozporządzenie Komisji (UE) 2017/1224 z dnia 6 lipca 2017 r. zmieniające załącznik V do rozporządzenia (WE) nr 1223/2009
18. S18Opinia SCCS (komitet naukowy UE) · 2016SCCS: Opinion on Phenoxyethanol, SCCS/1575/16
19. S19Inne źródło · 2017Technical document on cosmetic claims, agreed by the Sub-Working Group on Claims (version of 3 July 2017), Annex III: Free from claims
20. S20Badanie · 2017Contact allergy to preservatives: ESSCA* results with the baseline series, 2009-2012.
21. S21Badanie · 2026Patch Test Results With the European Baseline Series, 2021/2022-Joint European Results of the ESSCA(A) and the EBS(B) Working Groups of the ESCD, and the GEIDAC(C).
22. S22Badanie · 2021The epidemic of contact allergy to methylisothiazolinone-An analysis of Danish consecutive patients patch tested between 2005 and 2019.
23. S23Przegląd badań · 2019Parabens.
24. S24Przegląd badań · 2019Safety review of phenoxyethanol when used as a preservative in cosmetics.
25. S25Przegląd badań · 2009Self-preserving cosmetics.
26. S26Przegląd badań · 2021Controversy around parabens: Alternative strategies for preservative use in cosmetics and personal care products.
27. S27Badanie · 2024Deciphering trends in replacing preservatives in cosmetics intended for infants and sensitive population.
28. S28Badanie · 2006Microbiological study of cosmetic products during their use by consumers: health risk and efficacy of preservative systems.
29. S29Przegląd badań · 2025What is New in Contact Allergy To Cosmetics for Physicians, Cosmetologists, and Cosmetic Users?
30. S30Prawo UE (EUR-Lex) · 2024Rozporządzenie Komisji (UE) 2024/996 z dnia 3 kwietnia 2024 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1223/2009 w odniesieniu do stosowania w produktach kosmetycznych witaminy A, Alpha-Arbutin i Arbutin oraz niektórych substancji potencjalnie zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego (triklosan)