Kwas undecylenowy

Jak działa

Kwas undecylenowy ma 11 atomów węgla i jedno wiązanie podwójne na końcu łańcucha, dzięki czemu jest cennym surowcem chemicznym z oleju rycynowego. Działa przeciwgrzybiczo: w badaniach laboratoryjnych hamował przechodzenie drożdżaków Candida albicans z formy owalnej w nitkowatą, ważną przy rozwoju zakażenia skóry (całkowicie przy stężeniu powyżej 4 mM), a także tworzenie biofilmu. Obniżał też aktywność genów enzymów rozkładających białka i tłuszcze (proteazy, lipazy, fosfolipazy), a powierzchnia komórek grzyba po jego działaniu marszczyła się.

Dowody kliniczne pochodzą głównie z leczenia grzybicy stóp. W badaniu z podwójnie ślepą próbą zasypka z 2% kwasu undecylenowego i 20% undecylenianu cynku po 4 tygodniach dała ujemne posiewy u 88% chorych z dodatnim posiewem przed leczeniem, a placebo u 17%. Przegląd Cochrane potwierdza, że undecylenianie działają w grzybicy skóry stóp lepiej niż placebo, ale wnioski autorów dotyczą głównie alliloamin i azoli, które w badaniach z placebo konsekwentnie dawały znacznie więcej wyleczeń. Krem z 15% kwasem undecylenowym w opryszczce wargowej zmniejszał wydzielanie wirusa, lecz korzyść kliniczna była minimalna. Nie znaleźliśmy badań działania w stężeniu do 0,2%, czyli w granicy dla konserwantu w kosmetykach.

Dla kogo

• składnik konserwujący i myjący w kosmetykach, zwykle bez widocznego działania pielęgnacyjnego
• osoby z grzybicą stóp: skuteczność dotyczy leków o wysokim stężeniu, wybranych z lekarzem lub farmaceutą
• nie dla osób z potwierdzonym uczuleniem na kwas undecylenowy

Stężenia

CosIng podaje jeden wpis: załącznik V (konserwanty), poz. 18, kwas undec-10-enowy i jego sole (sodowa, potasowa, wapniowa, MEA i TEA): najwyżej 0,2% w przeliczeniu na kwas. W badaniach leków stosowano znacznie więcej: zasypkę z 2% kwasu i 20% undecylenianu cynku w grzybicy stóp oraz krem z 15% kwasu w opryszczce wargowej. W USA monografia FDA dla leków przeciwgrzybiczych bez recepty dopuszcza łącznie 10-25% kwasu undecylenowego i jego soli (wapniowej, miedziowej, cynkowej).

Jak zacząć

1. W kosmetyku kwas undecylenowy zwykle konserwuje lub pomaga myć, więc nie wymaga specjalnego sposobu użycia.
2. Przy podejrzeniu grzybicy stóp lub paznokci nie lecz się kosmetykiem: zapytaj farmaceutę albo lekarza o lek przeciwgrzybiczy.
3. Lek stosuj tak długo, jak zalecono; w badaniach zasypkę nakładano 2 razy dziennie przez 4 tygodnie.
4. Przy świądzie, zaczerwienieniu lub pęcherzykach w miejscu nakładania przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem.

Możliwe skutki uboczne

W badaniu zasypki z kwasem undecylenowym i undecylenianem cynku nie zgłoszono działań niepożądanych. Krem z 15% kwasem powodował miejscowe podrażnienie i zaburzenia smaku. Kwas undecylenowy może uczulać: na podstawie danych u ludzi uznano go za rzeczywisty alergen kontaktowy, a opisano przypadek alergicznego kontaktowego zapalenia skóry po roztworze przeciwgrzybiczym do paznokci. Przy świądzie, wysypce lub obrzęku przerwij stosowanie.

Ciąża i karmienie

Nie znaleźliśmy badań nad stosowaniem kwasu undecylenowego u kobiet w ciąży i karmiących. Jako konserwant w kosmetykach występuje w stężeniu do 0,2%. Leczenie grzybicy w ciąży i podczas karmienia piersią zawsze omów z lekarzem lub farmaceutą, który dobierze lek.

Najczęstsze pytania

Po co kwas undecylenowy w kosmetyku?

Według CosIng działa jako konserwant, składnik przeciwdrobnoustrojowy, myjący, emulgujący i zapachowy. Jako konserwant może stanowić najwyżej 0,2% produktu (w przeliczeniu na kwas).

Czy działa na grzybicę stóp?

W leczeniu tak: preparaty z wysokim stężeniem kwasu i jego soli działały lepiej niż placebo. Wnioski przeglądu Cochrane dotyczą jednak głównie innych leków (alliloamin i azoli), dlatego wybór leku omów z farmaceutą lub lekarzem.

Czy pomaga na opryszczkę?

W dużym badaniu krem z 15% kwasem undecylenowym zmniejszał wydzielanie wirusa i skracał świąd, ale nie przyspieszał gojenia, a niewielka korzyść kliniczna dotyczyła głównie osób, które zaczęły leczenie w fazie objawów zwiastunowych, przed pojawieniem się zmian.

Co potwierdzają źródła

• Kwas undecylenowy to kwas tłuszczowy z oleju rycynowego; w kosmetykach działa m.in. jako konserwant, środek przeciwdrobnoustrojowy, myjący i emulgujący. S2 S1
• Hamuje przejście Candida albicans w formę nitkowatą, tworzenie biofilmu i transkrypcję genów enzymów hydrolitycznych (badania laboratoryjne). S3 S4
• Zasypka z 2% kwasu i 20% undecylenianu cynku dała po 4 tygodniach ujemne posiewy u 88% chorych z dodatnim posiewem wobec 17% po placebo, bez działań niepożądanych; proszki z kwasem wyleczyły 53% wobec 7% (talk lub brak leczenia). S5 S11
• Undecylenianie działają w grzybicy skóry stóp lepiej niż placebo, ale wnioski autorów dotyczą głównie alliloamin i azoli. S6
• Krem z 15% kwasem zmniejszał wydzielanie wirusa opryszczki, ale z minimalną korzyścią kliniczną; powodował miejscowe podrażnienie i zaburzenia smaku. S7
• Limit UE: zał. V/18, kwas i jego sole najwyżej 0,2% w przeliczeniu na kwas; w USA leki przeciwgrzybicze bez recepty zawierają łącznie 10-25% undecylenianów. S1 S8
• Kwas undecylenowy uznano za rzeczywisty alergen kontaktowy; opisano alergiczne kontaktowe zapalenie skóry po roztworze do paznokci. S9 S10

Źródła

1. S1Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: UNDECYLENIC ACID
2. S2Przegląd badań · 2009Undecylenic acid: a valuable and physiologically active renewable building block from castor oil
3. S3Badanie · 2000Undecylenic acid inhibits morphogenesis of Candida albicans
4. S4Badanie · 2016Antifungal effects of undecylenic acid on the biofilm formation of Candida albicans
5. S5Badanie · 1980Efficacy of undecylenic acid-zinc undecylenate powder in culture positive tinea pedis
6. S6Przegląd badań · 2007Topical treatments for fungal infections of the skin and nails of the foot
7. S7Badanie · 1997Topical undecylenic acid for herpes simplex labialis: a multicenter, placebo-controlled trial
8. S8FDA · 2002FDA, 21 CFR 333.210: Antifungal active ingredients
9. S9Badanie · 2016Unsaturated compounds induce up-regulation of CD86 on dendritic cells in the in vitro sensitization assay LCSA
10. S10Badanie · 2019Allergic contact dermatitis caused by undecylenic acid in an antifungal nail solution
11. S11Badanie · 1977Topical undecylenic acid in tinea pedis: a new look

Treść hasła sprawdzona ze źródłami 7 października 2026. Limity i warunki stosowania w UE podajemy według bazy CosIng i rozporządzenia (WE) nr 1223/2009.