Cynk w kosmetykach: formy i działanie

Jakie formy cynku są w kosmetykach i do czego służą?

Cynk trafia do kosmetyków w kilku postaciach chemicznych, które pełnią różne funkcje: tlenek cynku jest filtrem UV, składnikiem ochronnym i barwnikiem, sole rozpuszczalne w wodzie działają ściągająco i przeciwdrobnoustrojowo, a związki cynku w dezodorantach ograniczają zapach. Każda z tych form ma w CosIng osobny wpis, a część z nich własne ograniczenia.

Na skład warto patrzeć uważnie, bo podobne nazwy kryją różne substancje. Pirytionian cynku (Zinc Pyrithione) jest w UE zakazany w kosmetykach, a pirokton olaminy, stosowany w szamponach przeciwłupieżowych, w ogóle nie zawiera cynku.

Czy cynk pomaga na trądzik?

Cynk może zmniejszać liczbę zmian zapalnych w trądziku, ale jakość dowodów jest niska, a badania dotyczą często cynku w połączeniu z innymi substancjami. Przegląd Cochrane z 2020 r. (49 badań, 3880 uczestników) ocenił dowody dla miejscowo stosowanych kwasu azelainowego, salicylowego, niacynamidu, siarki, cynku i kwasów AHA; poza dwoma porównaniami kwasu azelainowego jakość dowodów była niska lub bardzo niska.

Przegląd systematyczny z 2013 r. ocenił siłę zaleceń dla cynku doustnego i stosowanego na skórę na B, czyli dowody niespójne lub ograniczonej jakości. Autorzy wskazali, że cynk działa przeciwbakteryjnie i przeciwzapalnie i może zmniejszać wydzielanie łoju. Metaanaliza z 2020 r. wykazała, że osoby z trądzikiem mają niższe stężenie cynku we krwi niż osoby bez trądziku, a leczenie cynkiem (doustnym lub miejscowym, analizowanym łącznie) zmniejszało liczbę grudek zapalnych.

Część mechanizmów znamy tylko z laboratorium. Siarczan cynku hamował w próbkach ludzkiej skóry 5-alfa-reduktazę, enzym przekształcający testosteron, a PCA cynku ograniczało w hodowlach fibroblastów produkcję kolagenazy MMP-1 po naświetlaniu UVA. Nie wiadomo, na ile przekłada się to na efekty u ludzi.

Krem z cynkiem na trądzik: z czym go łączyć?

W badaniach klinicznych cynk na skórze często występuje jako dodatek do innych środków przeciwtrądzikowych, a nie jako samodzielny preparat. W badaniu z grupą placebo 140 osób z umiarkowanym trądzikiem stosowało przez 6 tygodni adapalen (retinoid, który jest lekiem) razem z kremem z niacynamidem, PCA cynku i składnikiem przeciwbakteryjnym albo z kremem bez substancji czynnych. Po 2 tygodniach w grupie z kremem było istotnie mniej zmian niezapalnych (zaskórników), bez różnicy w działaniach niepożądanych.

Cynk łączy się też z antybiotykiem erytromycyną w lekach na trądzik. W 3-tygodniowym badaniu 102 osób żel z 2% erytromycyny i 1,2% octanu cynku oraz żel z samą erytromycyną istotnie zmniejszyły liczbę zmian, ale bez istotnej statystycznie różnicy między nimi. W innym badaniu oba preparaty silnie ograniczyły bakterie oporne na erytromycynę, ale po 12 tygodniach szczepy oporne wróciły u części osób w obu grupach, więc dodatek cynku nie zapobiegł temu w pełni. Przy trądziku umiarkowanym lub nasilonym potrzebna jest wizyta u dermatologa.

Tlenek cynku: filtr UV i ochrona podrażnionej skóry

Tlenek cynku to mineralny filtr UV o szerokim zakresie ochrony przed UVA i UVB, pochłaniający promieniowanie do ok. 370 nm. Wbrew popularnemu opisowi działa głównie przez pochłanianie: w pomiarach odbijał tylko 4-5% promieniowania UV, co odpowiada ochronie poniżej SPF 2. Postać nano zmniejsza bielenie skóry, a przegląd z 2019 r. ocenia ryzyko dla zdrowia jako bardzo niskie ze względu na brak przenikania przez skórę, z wyjątkiem narażenia przez wdychanie.

Drugie zastosowanie to maści i pasty ochronne. Przy pieluszkowym zapaleniu skóry zaleca się maść ochronną z wazeliną i tlenkiem cynku. Przegląd badań nad zapobieganiem odparzeniom pieluszkowym nie wykazał różnic między maściami z tlenkiem cynku a maściami z wazeliną, a w badaniu 50 niemowląt przy kremie z tlenkiem cynku odparzenia pojawiały się później niż przy talku (mediana 39 wobec 19 dni). Tlenek cynku w opatrunkach z pastą łagodzi też zapaloną skórę wokół owrzodzeń.

Dlaczego pirytionian cynku zniknął z szamponów?

Pirytionian cynku jest w UE zakazany w kosmetykach od 1 marca 2022 r., bo został sklasyfikowany jako substancja działająca szkodliwie na rozrodczość (CMR kategorii 1B). Wpisano go do załącznika II (poz. 1670) rozporządzeniem Komisji (UE) 2021/1902. Wcześniej był dozwolony m.in. do 1% w spłukiwanych produktach do włosów.

Komitet SCCS w 2020 r. uznał go za bezpieczny jako składnik przeciwłupieżowy w szamponach do 1%, ale wyjątek dla substancji CMR wymaga też wykazania, że nie ma odpowiednich zamienników, a tego nie wykazano. W szamponach przeciwłupieżowych stosuje się dziś m.in. pirokton olaminy (jako konserwant dozwolony do 1% w produktach spłukiwanych i 0,5% w pozostałych, załącznik V, poz. 35). W badaniu porównawczym szampon z 0,5% piroktonu olaminy i 0,45% klimbazolu redukował łupież tak samo jak szampon z 1% pirytionianu cynku.

Ile cynku może być w kosmetyku? Limity UE

Rozpuszczalne w wodzie sole cynku, w tym PCA cynku, glukonian, siarczan, chlorek i cytrynian, mogą być w kosmetykach innych niż pasty do zębów i płyny do płukania ust w stężeniu do 1% w przeliczeniu na sam cynk, a nie na całą sól (załącznik III, poz. 24). Ten sam wpis ustala 1% dla past do zębów dla osób powyżej 1. roku życia, 0,72% dla dzieci od 6 miesięcy do roku i 0,1% w płynach do płukania ust dla osób powyżej 6 lat.

Tlenek cynku jako filtr UV może stanowić najwyżej 25% produktu, także łącznie z postacią nano (załącznik VI, poz. 30 i 30a), i nie wolno go stosować w produktach, które mogą prowadzić do wdychania. Fenolosulfonian cynku dopuszczono do 6% w dezodorantach, antyperspirantach i płynach ściągających (załącznik III, poz. 25).

Formy cynku i pokrewne składniki w kosmetykach

Jak rozpoznać w składzie INCI

Nazwy INCI: Zinc PCA, Zinc Gluconate, Zinc Sulfate, Zinc Lactate, Zinc Oxide (jako barwnik CI 77947), Zinc Phenolsulfonate, Zinc Ricinoleate, Zinc Stearate. Zinc Pyrithione w kosmetyku z UE nie powinien się pojawić.

Najczęstsze pytania

Czy cynk pomaga na trądzik?

Cynk może pomóc w trądziku, głównie zmniejszając liczbę zmian zapalnych, ale dowody są słabej jakości. Metaanaliza z 2020 r. wykazała, że leczenie cynkiem, doustnym lub miejscowym, zmniejszało liczbę grudek zapalnych, a przegląd Cochrane ocenił dowody dla miejscowych środków, w tym cynku, jako niskiej lub bardzo niskiej jakości. W badaniach na skórze cynk często występuje w preparatach łączonych, np. z erytromycyną lub obok retinoidu.

Po jakim czasie widać efekty cynku na trądzik?

Pierwsze efekty odnotowano w badaniach po 2-3 tygodniach, ale dotyczyły preparatów łączonych: krem z niacynamidem i PCA cynku stosowany obok adapalenu zmniejszył liczbę zmian niezapalnych po 2 tygodniach, a żele z erytromycyną, z octanem cynku i bez niego, zmniejszyły liczbę zmian po 3 tygodniach, bez istotnej różnicy między nimi. W przeglądzie Cochrane większość badań (59%) trwała ponad 8 tygodni.

Czy cynk pomaga na trądzik hormonalny?

Nie wiadomo, czy kosmetyki z cynkiem pomagają szczególnie w trądziku hormonalnym, bo cytowane przeglądy nie wyodrębniają takiej grupy chorych. W badaniu laboratoryjnym siarczan cynku hamował w próbkach skóry 5-alfa-reduktazę, enzym związany z działaniem androgenów w skórze, ale autorzy zaznaczyli, że wymaga to potwierdzenia u ludzi. Trądzik związany z hormonami, np. nasilający się przed miesiączką, warto skonsultować z dermatologiem lub ginekologiem.

Czy można łączyć cynk z witaminą A na trądzik?

Cynk można łączyć z retinoidami, czyli pochodnymi witaminy A. W badaniu 140 osób z umiarkowanym trądzikiem krem z niacynamidem i PCA cynku stosowany razem z adapalenem po 2 tygodniach istotnie bardziej zmniejszył liczbę zmian niezapalnych niż adapalen z kremem bez substancji czynnych, a działań niepożądanych nie było więcej. Adapalen jest lekiem, więc plan pielęgnacji przy nim warto ustalić z lekarzem.

Czy szampony z pirytionianem cynku są jeszcze dostępne?

W kosmetykach w UE pirytionian cynku jest zakazany od 1 marca 2022 r. (załącznik II, poz. 1670), bo sklasyfikowano go jako substancję szkodliwą dla rozrodczości. Szampony przeciwłupieżowe zawierają dziś inne składniki, m.in. pirokton olaminy i klimbazol. W badaniu szampon z 0,5% piroktonu olaminy i 0,45% klimbazolu działał na łupież tak samo jak szampon z 1% pirytionianu cynku.

Co potwierdzają źródła

• Rozpuszczalne sole cynku (m.in. PCA, glukonian, siarczan) są dozwolone do 1% w przeliczeniu na cynk w kosmetykach innych niż produkty do jamy ustnej (zał. III, poz. 24). S1
• Tlenek cynku jako filtr UV do 25% (także z postacią nano), bez zastosowań grożących wdychaniem. S2 S16
• Pirytionian cynku jest zakazany w kosmetykach od 1.03.2022 jako CMR 1B, mimo że SCCS uznał 1% w szamponach za bezpieczny. S3 S6
• Dowody dla cynku w trądziku są niskiej jakości (siła zaleceń B), choć leczenie cynkiem zmniejszało liczbę grudek zapalnych, a osoby z trądzikiem mają niższe stężenie cynku we krwi. S7 S8 S9
• Krem z niacynamidem i PCA cynku stosowany obok adapalenu zmniejszył liczbę zmian niezapalnych po 2 tygodniach w porównaniu z placebo; dodatek 1,2% octanu cynku do żelu z erytromycyną nie dał istotnej statystycznie przewagi po 3 tygodniach, a po 12 tygodniach nie zapobiegł w pełni powrotowi bakterii opornych. S12 S13 S14
• Tlenek cynku chroni głównie przez pochłanianie UV (odbicie 4-5%) i zapewnia szeroką ochronę UVA i UVB. S15 S16 S17
• Maść z wazeliną i tlenkiem cynku chroni skórę przy pieluszkowym zapaleniu; krem z tlenkiem cynku opóźniał odparzenia w porównaniu z talkiem (39 wobec 19 dni). S18 S19 S20
• Szampon z 0,5% piroktonu olaminy i 0,45% klimbazolu redukował łupież tak samo jak szampon z 1% pirytionianu cynku. S22 S4

Źródła

1. S1Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: ZINC PCA (załącznik III, poz. 24: sole cynku rozpuszczalne w wodzie)
2. S2Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: ZINC OXIDE (załącznik VI, poz. 30 i 30a; załącznik IV, poz. 144)
3. S3Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: ZINC PYRITHIONE (załącznik II, poz. 1670)
4. S4Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: PIROCTONE OLAMINE (załącznik V, poz. 35)
5. S5Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: ZINC PHENOLSULFONATE (załącznik III, poz. 25)
6. S6Prawo UE (EUR-Lex) · 2021Rozporządzenie Komisji (UE) 2021/1902 z dnia 29 października 2021 r. zmieniające załączniki II, III i V do rozporządzenia (WE) nr 1223/2009 w odniesieniu do stosowania w produktach kosmetycznych niektórych substancji sklasyfikowanych jako rakotwórcze, mutagenne lub działające szkodliwie na rozrodczość
7. S7Przegląd badań · 2020Topical azelaic acid, salicylic acid, nicotinamide, sulphur, zinc and fruit acid (alpha-hydroxy acid) for acne
8. S8Przegląd badań · 2013The clinical effects of zinc as a topical or oral agent on the clinical response and pathophysiologic mechanisms of acne: a systematic review of the literature
9. S9Przegląd badań · 2020Serum zinc levels and efficacy of zinc treatment in acne vulgaris: A systematic review and meta-analysis
10. S10Badanie · 1988Inhibition of 5 alpha-reductase activity in human skin by zinc and azelaic acid
11. S11Badanie · 2012Zinc l-pyrrolidone carboxylate inhibits the UVA-induced production of matrix metalloproteinase-1 by in vitro cultured skin fibroblasts, whereas it enhances their collagen synthesis
12. S12Badanie · 2020Efficacy and Tolerability of Topical Nicotinamide Plus Antibacterial Adhesive Agents and Zinc-Pyrrolidone Carboxylic Acid Versus Placebo as an Adjuvant Treatment for Moderate Acne Vulgaris in Indonesia: A Multicenter, Double-blind, Randomized, Controlled Trial
13. S13Badanie · 2020Clinical assessment of topical erythromycin gel with and without zinc acetate for treating mild-to-moderate acne vulgaris
14. S14Badanie · 1994Inhibition of erythromycin-resistant propionibacteria on the skin of acne patients by topical erythromycin with and without zinc
15. S15Badanie · 2016Metal oxide sunscreens protect skin by absorption, not by reflection or scattering
16. S16Przegląd badań · 2019A review of inorganic UV filters zinc oxide and titanium dioxide
17. S17DermNet · 2023DermNet: Topical sunscreen agents
18. S18DermNet · 2017DermNet: Napkin dermatitis
19. S19Przegląd badań · 2014Prevention of diaper dermatitis in infants--a literature review
20. S20Badanie · 2016Comparative Study between Talcum and Zinc Oxide Cream for the Prevention of Irritant Contact Diaper Dermatitis in Infants
21. S21Przegląd badań · 2007Zinc in wound healing: theoretical, experimental, and clinical aspects
22. S22Badanie · 2011Efficacy of a piroctone olamine/climbazol shampoo in comparison with a zinc pyrithione shampoo in subjects with moderate to severe dandruff