Emulgatory w kosmetykach: co to jest i jakie są rodzaje

Emulgator: co to jest?

Emulgator to składnik, który pozwala połączyć dwie niemieszające się ciecze, zwykle wodę i olej, w jednolitą emulsję. Emulsja jest układem nietrwałym termodynamicznie: woda i olej nie mieszają się samorzutnie i z czasem się rozdzielają, dlatego potrzebny jest związek, który utrzyma obie fazy razem. Według przeglądu patentów z 2024 r. emulsje stanowią dużą część produktów kosmetycznych.

Emulgatory działają dzięki budowie amfifilowej: cząsteczka ma polarną „głowę”, która wiąże się z wodą, i węglowodorowy „ogon”, który wiąże się z tłuszczem. Takie cząsteczki ustawiają się na granicy kropelek, obniżają napięcie między fazami i utrudniają zlewanie się kropelek. W bazie CosIng ponad 2700 aktywnych wpisów ma funkcję emulgującą (surfactant - emulsifying).

Emulsja olej w wodzie (O/W) i woda w oleju (W/O): czym się różnią?

W emulsji olej w wodzie (O/W) kropelki oleju są rozproszone w wodzie, a w emulsji woda w oleju (W/O) kropelki wody są rozproszone w oleju. Emulsje O/W należą do najczęściej stosowanych podłoży kosmetyków pielęgnacyjnych: w przeglądzie 51 patentów na nowe emulgatory kosmetyczne 85% tych, które podawały typ emulsji, dotyczyło właśnie O/W.

O tym, jaką emulsję tworzy emulgator, w dużej mierze decyduje jego równowaga hydrofilowo-lipofilowa (HLB), czyli zaproponowana przez Griffina skala zwykle od 0 do 20. Wysoka wartość oznacza przewagę części lubiącej wodę, niska przewagę części lubiącej tłuszcz. Emulgatory o HLB 4-6 sprzyjają emulsjom W/O, a o HLB 8-18 emulsjom O/W. Duża część patentów dotyczy mieszanin kilku emulgatorów, bo ich mechanizmy się uzupełniają i emulsja jest stabilniejsza.

Jakie są rodzaje emulgatorów?

Emulgatory najczęściej dzieli się według ładunku części polarnej na niejonowe, anionowe, kationowe i amfoteryczne. Niejonowe, takie jak estry glicerolu, estry sorbitanu, glukozydy alkilowe czy emulgatory z PEG, są cenione w kosmetykach, bo według przeglądu z 2025 r. mają mniejszą toksyczność i słabiej drażnią niż związki jonowe. Przykładem emulgatora anionowego jest Potassium Cetyl Phosphate, czyli sól potasowa fosforanu cetylu.

Drugi podział dotyczy pochodzenia: emulgatory mogą pochodzić z surowców naturalnych i odnawialnych (lecytyna z olejów roślinnych, glukozydy, estry cukrów i poliglicerolu), być syntetyczne albo polimerowe. W przeglądzie patentów z lat 2013-2023 przeważały emulgatory pochodzenia naturalnego. Estry poliglicerolu proponuje się jako zamiennik emulgatorów z PEG, bo nie niosą ryzyka zanieczyszczenia 1,4-dioksanem, który może powstawać jako produkt uboczny przy produkcji emulgatorów etoksylowanych.

Emulgatory w kosmetykach: przykłady

Przykłady emulgatorów spotykanych w składach kremów i balsamów to Glyceryl Stearate, Cetearyl Glucoside, Cetearyl Olivate, Sorbitan Olivate, Polysorbate 20, Ceteareth-20 i Lecithin. Nazwy INCI i funkcje poniżej pochodzą z bazy CosIng; wiele z tych składników ma też inne funkcje, np. zmiękczającą (emolient) albo myjącą.

• Glyceryl Stearate: monoester glicerolu i kwasu stearynowego, emolient i emulgator; Glyceryl Stearate SE to wersja zobojętniona, opisana tylko jako emulgator.
• Cetearyl Glucoside, Arachidyl Glucoside: glukozydy alkilowe, czyli połączenia glukozy z alkoholami tłuszczowymi; emulgujące i myjące.
• Cetearyl Olivate, Sorbitan Olivate, Sorbitan Stearate: estry kwasów tłuszczowych, dwa pierwsze z kwasami z oliwy; emulgatory, Cetearyl Olivate także emolient i stabilizator emulsji.
• Polysorbate 20, Polysorbate 80: etoksylowane estry sorbitanu (polisorbaty); emulgujące i myjące.
• Ceteareth-20, Steareth-21: etoksylowane alkohole tłuszczowe, czyli emulgatory z PEG; emulgujące i myjące.
• Lecithin, Hydrogenated Lecithin: fosfolipidy; emulgujące i pielęgnujące skórę.
• Cetearyl Alcohol, Cera Alba (wosk pszczeli): mają w CosIng funkcję emulgującą, ale też m.in. zmiękczającą; alkohol cetearylowy stabilizuje emulsję i reguluje lepkość, a wosk tworzy film.

Czy emulgatory w kremach szkodzą skórze?

Emulgatory mogą osłabiać barierę naskórkową, ale efekt zależy od konkretnego emulgatora i podłoża, a badania dają różne wyniki. W badaniu z 2000 r. emulsje z 5% emulgatora (m.in. kwasu stearynowego, Glyceryl Stearate, stearynianów PEG i Steareth-2, -10 i -21) trzymano na zdrowej skórze przez 48 h pod okluzją: pięć z nich zwiększyło przeznaskórkową utratę wody (TEWL), a na skórze podrażnionej laurylosiarczanem sodu trzy nieoczekiwanie ją zmniejszyły. Autorzy tłumaczą to wnikaniem emulgatorów między lipidy warstwy rogowej.

W badaniu z 2003 r. na 29 zdrowych ochotnikach pięć podłoży typu O/W stosowanych przez 7 dni zwiększało TEWL i ułatwiało przenikanie hydrokortyzonu. Z kolei w badaniu z 2025 r. na 12 ochotnikach sześć emulgatorów do emulsji O/W nie zmieniło istotnie TEWL ani nawilżenia skóry w porównaniu z wodą.

Wyraźne uszkodzenie bariery opisano po brytyjskim kremie farmakopealnym (aqueous cream BP), który zawiera ok. 1% laurylosiarczanu sodu (SLS), silnego anionowego surfaktanta. U 6 zdrowych ochotników nakładany dwa razy dziennie przez 4 tygodnie zmniejszył grubość warstwy rogowej średnio o 12% i zwiększył TEWL o 20%, a u 13 osób z atopowym zapaleniem skóry w wywiadzie wyraźnie uszkadzał barierę; autorzy odradzają go jako emolient przy AZS. Przegląd z 2003 r. przypomina, że emulgatory, choć uznawane za składniki pomocnicze, mogą osłabiać barierę.

Czy emulgatory uczulają?

Alergia kontaktowa na emulgatory jest możliwa, a dobrze opisanym przykładem są glukozydy alkilowe, które wcześniej uważano za praktycznie nieuczulające. Powstają z glukozy i alkoholi tłuszczowych, słabo drażnią i są w pełni biodegradowalne. Mimo to w rutynowych testach płatkowych w USA dodatnią reakcję na Decyl Glucoside ma 2,4% badanych, a w ponad 80% istotnych przypadków źródłem są produkty do pielęgnacji i higieny. W jednym ośrodku w latach 1993-2012 uczulenie na glukozydy miało 30 z 11 842 testowanych osób, najczęściej po szamponach i środkach myjących. Reakcje krzyżowe między glukozydami są częste, ale nie automatyczne.

Lecytyna i lecytyna uwodorniona w badaniach na zwierzętach i ludziach na ogół nie drażniły i nie uczulały. Amerykański panel ekspertów CIR uznał je w 2001 r. za bezpieczne w produktach spłukiwanych i do 15% w produktach pozostających na skórze (najwyższe stężenie badane klinicznie), a w 2020 r. za bezpieczne w obecnych zastosowaniach, przy zgłoszonych stężeniach do 50%. To oceny panelu ekspertów, a nie przepisy UE. Przy emulgatorach z PEG, takich jak Ceteareth-20 czy Steareth-21, wątpliwości budzi głównie możliwe zanieczyszczenie 1,4-dioksanem; ten temat opisujemy w poradniku o PEG.

Czy emulgatory mają limity w UE?

Większość emulgatorów nie ma w UE limitów stężenia: Glyceryl Stearate, Lecithin, Polysorbate 20, Cetearyl Glucoside, Sorbitan Olivate czy Ceteareth-20 nie figurują w załącznikach rozporządzenia (WE) nr 1223/2009. Wyjątkiem jest trietanoloamina (Triethanolamine), która w CosIng ma m.in. funkcję emulgującą i podlega wpisowi w załączniku III, poz. 62, obejmującemu trialkiloaminy, trialkanoloaminy i ich sole. W produktach pozostających na skórze wolno jej użyć najwyżej 2,5%; w spłukiwanych wpis nie podaje limitu stężenia. W obu rodzajach produktów obowiązują te same warunki: bez łączenia z czynnikami nitrozującymi, czystość co najmniej 99%, najwyżej 0,5% amin drugorzędowych w surowcu, najwyżej 50 µg/kg nitrozoamin i przechowywanie w pojemnikach wolnych od azotynów.

Najważniejsze grupy emulgatorów w kosmetykach

Jak rozpoznać w składzie INCI

Emulgatory rozpoznasz po nazwach INCI z członami Stearate, Olivate, Glucoside, Polyglyceryl-, Sorbitan, Polysorbate, -eth- (np. Ceteareth-20, Steareth-21) i PEG-, a także Lecithin i Potassium Cetyl Phosphate. W bazie CosIng ich funkcja to surfactant - emulsifying; wiele z nich ma też funkcję emolientu albo składnika myjącego.

Najczęstsze pytania

Emulgator: co to jest?

Emulgator to składnik, który pozwala połączyć wodę z olejem w stabilną emulsję, czyli krem, balsam albo mleczko. Jego cząsteczka ma część lubiącą wodę i część lubiącą tłuszcz, więc ustawia się na granicy kropelek i nie pozwala im się zlać. Bez emulgatora woda i olej z czasem się rozdzielają.

Jakie są przykłady emulgatorów w kosmetykach?

Popularne emulgatory to Glyceryl Stearate, Cetearyl Glucoside, Cetearyl Olivate, Sorbitan Olivate, Polysorbate 20, Ceteareth-20, Steareth-21, Polyglyceryl-3 Diisostearate, Potassium Cetyl Phosphate i Lecithin. W bazie CosIng mają funkcję emulgującą, a część z nich także zmiękczającą albo myjącą. Większość z nich nie ma w UE limitów stężenia.

Czym różni się emulsja olej w wodzie od emulsji woda w oleju?

W emulsji olej w wodzie (O/W) kropelki oleju są rozproszone w wodzie, a w emulsji woda w oleju (W/O) odwrotnie. O typie emulsji w dużej mierze decyduje HLB emulgatora, obok proporcji oleju i wody: wartości 4-6 sprzyjają emulsjom W/O, a 8-18 emulsjom O/W. Emulsje O/W należą do najczęstszych podłoży kosmetyków pielęgnacyjnych.

Czy emulgatory w kremach są szkodliwe?

Emulgatory mogą w pewnym stopniu osłabiać barierę naskórkową, ale efekt zależy od rodzaju emulgatora i receptury. W badaniach część emulgatorów zwiększała przeznaskórkową utratę wody, a inne nie zmieniały jej w porównaniu z wodą. Wyraźne uszkodzenie bariery opisano po kremie z ok. 1% laurylosiarczanu sodu, zwłaszcza u osób z atopowym zapaleniem skóry w wywiadzie. Glukozydy alkilowe mogą uczulać.

Czy lecytyna jest emulgatorem?

Tak, lecytyna to mieszanina fosfolipidów, która w CosIng ma funkcję emulgującą, zmiękczającą i pielęgnującą skórę. Tworzy też liposomy. Amerykański panel ekspertów CIR uznał lecytynę i lecytynę uwodornioną za bezpieczne w obecnych zastosowaniach kosmetycznych, przy zgłoszonych stężeniach do 50%; w badaniach na ogół nie drażniła i nie uczulała. W UE nie ma limitu stężenia.

Czy naturalne emulgatory są lepsze od syntetycznych?

Pochodzenie naturalne samo w sobie nie gwarantuje lepszej tolerancji przez skórę. Takie emulgatory mają zalety środowiskowe: glukozydy alkilowe są w pełni biodegradowalne, a estry poliglicerolu nie niosą ryzyka zanieczyszczenia 1,4-dioksanem. Jednocześnie glukozydy alkilowe są uznanym alergenem kontaktowym. O tolerancji decyduje konkretny składnik i cała receptura, nie samo pochodzenie.

Co potwierdzają źródła

• Emulsja jest układem nietrwałym termodynamicznie, w którym fazy nie mieszają się samorzutnie i potrzebny jest emulgator; emulsje stanowią dużą część kosmetyków; 85% patentów podających typ emulsji dotyczyło O/W; w patentach przeważają mieszaniny emulgatorów i emulgatory pochodzenia naturalnego. S2
• Surfaktanty mają budowę amfifilową (polarna głowa, hydrofobowy ogon), dzielą się na niejonowe, anionowe, kationowe i amfoteryczne; HLB wg Griffina: wysokie = przewaga części hydrofilowej; HLB 4-6 emulgatory W/O, 8-18 emulgatory O/W. S3 S4
• Surfaktanty niejonowe mają mniejszą toksyczność i słabiej drażnią niż jonowe; estry glicerolu mają niskie HLB (W/O), estry sorbitanu HLB 1-8, glukozydy alkilowe powyżej 9, estry sacharozy 1-16; przy produkcji emulgatorów z PEG może powstawać 1,4-dioksan, estry poliglicerolu nie niosą tego ryzyka. S4
• Emulsje z 5% emulgatorów niejonowych: pięć zwiększyło TEWL na zdrowej skórze, trzy zmniejszyły TEWL na skórze uszkodzonej SLS; podłoża O/W przez 7 dni zwiększały TEWL i przenikanie hydrokortyzonu; sześć emulgatorów O/W nie zmieniło istotnie TEWL wobec wody; etery PEG-20 najsilniej zaburzały lipidy ex vivo, estry PEG-sorbitanu nie. S5 S6 S7 S8 S11
• Krem z ok. 1% SLS u 6 zdrowych ochotników stosowany 2 razy dziennie przez 4 tygodnie zmniejszył grubość warstwy rogowej o 12% i zwiększył TEWL o 20%; u 13 osób z AZS w wywiadzie poważnie uszkadzał barierę i nie powinien być stosowany jako emolient. S9 S10
• Glukozydy alkilowe słabo drażnią i są biodegradowalne, ale uczulają: Decyl Glucoside 2,4% dodatnich testów w USA, ponad 80% istotnych przypadków z kosmetyków; 30 z 11 842 pacjentów w latach 1993-2012; reakcje krzyżowe częste, ale nie automatyczne. S12 S13 S14
• Lecytyna to mieszanina fosfolipidów odzyskiwana z olejów roślinnych, tworzy liposomy, jest emulgatorem i składnikiem kondycjonującym; na ogół nie drażni i nie uczula; CIR 2001: bezpieczna w produktach spłukiwanych i do 15% w niespłukiwanych (najwyższe stężenie badane klinicznie); CIR 2020: bezpieczna w obecnych zastosowaniach do 50%. S1 S15 S16 S36
• Popularne emulgatory (m.in. Glyceryl Stearate i SE, Cetearyl i Arachidyl Glucoside, Polysorbate 20 i 80, Ceteareth-20, Steareth-21, Sorbitan Olivate i Stearate, Cetearyl Olivate, Polyglyceryl-3 Diisostearate, Polyglyceryl-4 Caprate, Sucrose Stearate, Potassium Cetyl Phosphate, Cetearyl Alcohol, Cera Alba, Hydrogenated Lecithin) mają w CosIng funkcję emulgującą i nie figurują w załącznikach; Triethanolamine objęta wpisem III/62 (trialkiloaminy, trialkanoloaminy i ich sole): (a) produkty niespłukiwane maks. 2,5%, (b) spłukiwane bez limitu stężenia; dla (a) i (b): bez systemów nitrozujących, czystość min. 99%, aminy drugorzędowe maks. 0,5% w surowcu, nitrozoaminy maks. 50 µg/kg, pojemniki bez azotynów. S17 S18 S19 S20 S21 S22 S23 S24 S25 S26 S27 S28 S29 S30 S31 S32 S33 S34 S35

Źródła

1. S1Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: LECITHIN
2. S2Przegląd badań · 2024Innovative Emulsifiers in Cosmetic Products: A Patent Review (2013-2023).
3. S3Przegląd badań · 2025Bio-Based Surfactants and Biosurfactants: An Overview and Main Characteristics.
4. S4Przegląd badań · 2025Recent Advances in the Properties and Applications of Polyglycerol Fatty Acid Esters.
5. S5Badanie · 2000Unexpected skin barrier influence from nonionic emulsifiers.
6. S6Badanie · 2003O/W emulsions compromise the stratum corneum barrier and improve drug penetration.
7. S7Badanie · 2025Emulsifier-Induced Changes to the Human Skin Barrier: Connection to Ceramide Profiles and Assessment as a Skin Lesion Model.
8. S8Badanie · 2020Systematic Investigation of the Effect of Non-Ionic Emulsifiers on Skin by Confocal Raman Spectroscopy-A Comprehensive Lipid Analysis.
9. S9Badanie · 2010Effect of Aqueous Cream BP on human stratum corneum in vivo.
10. S10Badanie · 2011The effect of aqueous cream BP on the skin barrier in volunteers with a previous history of atopic dermatitis.
11. S11Przegląd badań · 2003Role of topical emollients and moisturizers in the treatment of dry skin barrier disorders.
12. S12Przegląd badań · 2026Contact Allergy to Alkyl Glucosides: A Review-Part 1.
13. S13Badanie · 2014Allergic contact dermatitis caused by alkyl glucosides.
14. S14Przegląd badań · 2017Alkyl Glucosides.
15. S15Raport CIR · 2001Final report on the safety assessment of Lecithin and Hydrogenated Lecithin.
16. S16Raport CIR · 2020Safety Assessment of Lecithin and Other Phosphoglycerides as Used in Cosmetics.
17. S17Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: TRIETHANOLAMINE (załącznik III, poz. 62)
18. S18Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: GLYCERYL STEARATE
19. S19Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: CETEARYL GLUCOSIDE
20. S20Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: POLYSORBATE 20
21. S21Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: CETEARETH-20
22. S22Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: SORBITAN OLIVATE
23. S23Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: CETEARYL OLIVATE
24. S24Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: POLYGLYCERYL-3 DIISOSTEARATE
25. S25Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: POTASSIUM CETYL PHOSPHATE
26. S26Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: SORBITAN STEARATE
27. S27Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: STEARETH-21
28. S28Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: SUCROSE STEARATE
29. S29Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: CETEARYL ALCOHOL
30. S30Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: CERA ALBA
31. S31Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: HYDROGENATED LECITHIN
32. S32Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: GLYCERYL STEARATE SE
33. S33Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: ARACHIDYL GLUCOSIDE
34. S34Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: POLYSORBATE 80
35. S35Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: POLYGLYCERYL-4 CAPRATE
36. S36Przegląd badań · 2022Lecithins: A comprehensive review of their properties and their use in formulating microemulsions.