Witamina A i retinoidy w kosmetykach

Co to są retinoidy i jak działają na skórę?

Retinoidy to naturalne i syntetyczne pochodne witaminy A, które działają w skórze przez receptory jądrowe RAR i RXR, włączając geny odpowiedzialne za dojrzewanie i podziały keratynocytów. Formą aktywną jest kwas retinowy (tretynoina). Retinol, retinal i estry retinylu skóra musi najpierw w niego przekształcić.

W badaniu na ludzkich keratynocytach retinol działał dopiero po metabolicznej przemianie w kwas retinowy. Przemiana przebiega etapami: retinol utlenia się do retinalu, a retinal do kwasu retinowego. Im dalej od kwasu retinowego, tym słabszy efekt: w badaniu na skórze ludzi pod okluzją do istotnego pobudzenia tego samego enzymu potrzeba było 0,6% palmitynianu retinylu, 0,025% retinolu i 0,01% retinalu.

Retinol, retinal czy palmitynian retinylu: czym się różnią?

Formy witaminy A różnią się przede wszystkim liczbą przemian dzielących je od kwasu retinowego: im mniej, tym silniej działają. Przegląd z 2006 r. opisuje retinol i estry retinylu jako niedrażniące, ale o skromnej skuteczności, a retinal jako najskuteczniejszy kosmetyczny retinoid przy dość dobrej tolerancji. Podobnie ocenia go przegląd z 2010 r.

HPR (hydroksypinakolonu retinian) to syntetyczny ester kwasu retinowego. W teście kosmetyków z retinoidami okazał się najstabilniejszy, ale badania kliniczne dotyczą preparatów łączonych, np. otwarte badanie żelu z 0,1% HPR i 1% retinolu w trądziku (98 osób, 12 tygodni, bez grupy kontrolnej). Propionian retinylu w badaniu z placebo (80 osób, do 48 tygodni) nie dał istotnej poprawy skóry fotostarzonej. Bakuchiol nie jest retinoidem, choć bywa reklamowany jako jego roślinna alternatywa.

Ile retinolu może być w kremie? Limit UE

Od 2024 r. retinol, octan retinylu i palmitynian retinylu mają w UE wspólny limit wyrażony jako równoważnik retinolu (RE): w emulsjach do ciała najwyżej 0,05% RE, a w pozostałych produktach niespłukiwanych i spłukiwanych 0,3% RE. To wpis w załączniku III, poz. 376 rozporządzenia o kosmetykach, wprowadzony rozporządzeniem Komisji (UE) 2024/996.

Na każdym takim produkcie musi być ostrzeżenie: „Zawiera witaminę A. Przed użyciem należy uwzględnić jej dzienne pobranie”. Produktów niespełniających tych warunków od 1 listopada 2025 r. nie wprowadza się do obrotu, a od 1 maja 2027 r. nie wolno ich udostępniać na rynku UE. Komitet SCCS uznał te stężenia za bezpieczne, ale zaznaczył, że witamina A z kosmetyków dokłada się do tej z żywności i suplementów, co może mieć znaczenie dla 5% populacji, która przyjmuje jej najwięcej.

Kwas retinowy (tretynoina) jest w kosmetykach zakazany (załącznik II, poz. 375) i w UE dostępny tylko jako lek. Retinal, propionian retinylu, HPR i bakuchiol nie mają w CosIng wpisu w załącznikach, więc prawo nie ustala dla nich limitu stężenia ani ostrzeżenia.

Witamina A na twarz: jakie efekty i po jakim czasie?

Kosmetyczne retinoidy mogą wygładzić drobne zmarszczki i poprawić teksturę skóry, ale efekty pojawiają się po kilku miesiącach i są umiarkowane. W badaniu z grupą kontrolną 0,4% retinolu stosowane do 3 razy w tygodniu przez 24 tygodnie zmniejszyło drobne zmarszczki na skórze ramion osób starszych. Retinal w stężeniu 0,05% i 0,1% stosowany 2 razy dziennie przez 3 miesiące poprawił teksturę i nawilżenie skóry u 40 kobiet, ale badanie porównywało tylko dwa stężenia, bez grupy z kremem bez retinalu.

Przegląd systematyczny z 2021 r. ocenił 9 randomizowanych badań kosmetyków z retinolem: w 4 nie było różnicy względem kremu bez retinolu, a pozostałe miały poważne wady metodologiczne. Autorzy uznali dowody za słabe. Najlepiej udokumentowana jest tretynoina, czyli lek, która przy stosowaniu dłuższym niż 6 miesięcy zmniejsza drobne zmarszczki i przebarwienia posłoneczne.

Retinoidy łatwo się rozkładają: w teście 12 kosmetyków po 6 miesiącach w 25°C ubyło od 0 do 80% retinoidu, a światło szkodziło bardziej niż temperatura.

Maść z witaminą A na twarz i zmarszczki: czy działa?

Maść z witaminą A, która w składzie INCI ma Retinyl Palmitate lub Retinyl Acetate, zawiera estry retinylu, czyli jedną z najsłabszych form retinoidów, więc nie należy oczekiwać efektu porównywalnego z retinolem czy lekami. Jeśli maść jest kosmetykiem, obowiązuje ją ten sam limit 0,3% RE i to samo ostrzeżenie na etykiecie co retinol.

Palmitynian retinylu w badaniu na skórze ludzi wymagał 24 razy wyższego stężenia niż retinol, by istotnie pobudzić ten sam enzym, a przeglądy oceniają skuteczność estrów jako skromną. Zaletą jest dobra tolerancja. Przy zmarszczkach sensowniejszy jest retinol lub retinal, a przy wyraźnych zmianach konsultacja z dermatologiem.

Jak zacząć stosować retinoidy i kto powinien uważać?

Retinoid nakłada się wieczorem, a rano stosuje krem z filtrem i nawilżający, bo retinoidy wysuszają i zwiększają wrażliwość na słońce. Typowe objawy to zaczerwienienie, łuszczenie i suchość (tzw. retinoidowe zapalenie skóry), zwłaszcza w okolicy oczu i ust. Kremy drażnią mniej niż żele. Retinoidy mogą nasilić wyprysk, więc przy atopowym zapaleniu skóry najpierw warto zapytać lekarza.

Wyższe stężenie nie oznacza lepszej tolerancji: w porównaniu na dwóch połowach twarzy 0,5% retinolu częściej i silniej podrażniało niż 0,3%. W testach płatkowych retinol i retinal drażniły słabo, a w 44-tygodniowym badaniu kwas retinowy w pierwszych 4 tygodniach powodował rumień u 44% osób, istotnie częściej niż retinal.

W ciąży retinoidów się unika, bo retinoidy są teratogenne, a część preparatów do skóry jest w ciąży przeciwwskazana. Metaanaliza obejmująca 654 kobiety, które w I trymestrze używały retinoidów na skórę, nie wykazała wzrostu częstości wad wrodzonych ani poronień, co uspokaja przy przypadkowym użyciu, ale nie jest zachętą do stosowania. Decyzję warto omówić z lekarzem.

Porównanie form witaminy A i bakuchiolu w kosmetykach

Jak rozpoznać w składzie INCI

Nazwy INCI: Retinol, Retinal, Retinyl Palmitate, Retinyl Acetate, Retinyl Propionate, Hydroxypinacolone Retinoate. Retinoic Acid jest w kosmetykach zakazany.

Najczęstsze pytania

Co daje witamina A na twarz?

Witamina A na twarz, czyli retinoidy w kosmetykach, może po kilku miesiącach wygładzić drobne zmarszczki, poprawić teksturę i wyrównać koloryt skóry. Efekt zależy od formy: najmocniej działa tretynoina, która jest lekiem, z kosmetyków retinal i retinol, najsłabiej estry retinylu. Przegląd badań z 2021 r. ocenia dowody dla kosmetyków z retinolem jako słabe, więc oczekiwania warto trzymać w rozsądnych granicach.

Czy maść z witaminą A pomaga na zmarszczki?

Maść z witaminą A pomaga na zmarszczki w niewielkim stopniu, jeśli zawiera palmitynian lub octan retinylu (Retinyl Palmitate, Retinyl Acetate), czyli jedną z najsłabszych form retinoidów. W badaniu na skórze ludzi palmitynian retinylu wymagał 24 razy wyższego stężenia niż retinol, by istotnie pobudzić ten sam enzym. Zaletą jest dobra tolerancja. Przy zmarszczkach lepiej udokumentowany jest retinol lub retinal, a najlepiej tretynoina, która jest lekiem.

Jak stosować krem lub maść z witaminą A na twarz?

Krem lub maść z witaminą A nakłada się wieczorem, omijając okolice oczu i ust, bo tam łatwiej o podrażnienie. Rano potrzebny jest krem z filtrem, bo retinoidy zwiększają wrażliwość na słońce. Przy zaczerwienieniu, łuszczeniu lub pieczeniu warto stosować produkt rzadziej albo wybrać niższe stężenie: w badaniu 0,5% retinolu podrażniało częściej niż 0,3%. W ciąży retinoidów się unika.

Retinol czy retinal: co wybrać?

Retinal działa silniej niż retinol, bo jest o jeden etap przemiany bliżej kwasu retinowego, a w badaniach był dobrze tolerowany. Przeglądy z 2006 i 2010 r. wskazują go jako najskuteczniejszy kosmetyczny retinoid. Retinol podlega w UE limitowi 0,3% równoważnika retinolu, a przegląd systematyczny z 2021 r. ocenia dowody jego skuteczności w kosmetykach jako słabe. Przy wrażliwej skórze rozsądniej zacząć od niższego stężenia i obserwować reakcję skóry przez kilka tygodni.

Czy retinoidy można stosować w ciąży?

W ciąży retinoidów się unika, bo retinoidy są teratogenne, a część leków z retinoidami do skóry jest w ciąży przeciwwskazana. Metaanaliza danych 654 kobiet, które w I trymestrze używały retinoidów na skórę, nie wykazała więcej wad wrodzonych ani poronień niż w grupie porównawczej. To uspokaja przy przypadkowym użyciu, ale decyzję o pielęgnacji w ciąży warto omówić z lekarzem.

Co potwierdzają źródła

• Retinol działa w keratynocytach dopiero po przemianie w kwas retinowy, przez receptory jądrowe RAR i RXR. S5 S6
• Do wywołania tej samej reakcji w skórze potrzeba było 0,6% palmitynianu retinylu, 0,025% retinolu i 0,01% retinalu. S7
• Retinol, octan i palmitynian retinylu: limit UE 0,3% RE (0,05% RE w emulsjach do ciała) z obowiązkowym ostrzeżeniem, terminy 1.11.2025 i 1.05.2027; kwas retinowy zakazany w kosmetykach. S1 S2 S3 S4
• Retinal jest uznawany za najskuteczniejszy kosmetyczny retinoid; estry retinylu i retinol mają skromną skuteczność, ale dobrą tolerancję. S8 S9 S14
• Przegląd 9 randomizowanych badań kosmetyków z retinolem ocenia dowody skuteczności jako słabe. S10
• 0,4% retinolu przez 24 tygodnie zmniejszyło drobne zmarszczki, a 0,5% retinolu podrażniało częściej niż 0,3%. S11 S13
• Retinoidy w kosmetykach tracą od 0 do 80% zawartości po 6 miesiącach w 25°C; HPR był najstabilniejszy. S15
• Metaanaliza 654 ciąż z ekspozycją na retinoidy miejscowe w I trymestrze nie wykazała wzrostu wad wrodzonych ani poronień. S20 S5

Źródła

1. S1Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: RETINOL (załącznik III, poz. 376: Retinol, Retinyl Acetate, Retinyl Palmitate)
2. S2Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: RETINOIC ACID (załącznik II, poz. 375)
3. S3Prawo UE (EUR-Lex) · 2024Rozporządzenie Komisji (UE) 2024/996 z dnia 3 kwietnia 2024 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1223/2009 w odniesieniu do stosowania w produktach kosmetycznych witaminy A, Alpha-Arbutin i Arbutin oraz niektórych substancji potencjalnie zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego
4. S4Opinia SCCS (komitet naukowy UE) · 2022SCCS/1639/21: Revision of the scientific Opinion (SCCS/1576/16) on Vitamin A (Retinol, Retinyl Acetate, Retinyl Palmitate)
5. S5DermNet · 2021DermNet: Topical retinoids
6. S6Badanie · 1994Biological activity of all-trans retinol requires metabolic conversion to all-trans retinoic acid and is mediated through activation of nuclear retinoid receptors in human keratinocytes
7. S7Badanie · 1997Unoccluded retinol penetrates human skin in vivo more effectively than unoccluded retinyl palmitate or retinoic acid
8. S8Przegląd badań · 2006Retinoids in cosmeceuticals
9. S9Przegląd badań · 2010Cosmeceuticals: the evidence behind the retinoids
10. S10Przegląd badań · 2021Evidence for the Efficacy of Over-the-counter Vitamin A Cosmetic Products in the Improvement of Facial Skin Aging: A Systematic Review
11. S11Badanie · 2007Improvement of naturally aged skin with vitamin A (retinol)
12. S12Badanie · 2018Efficacy and safety of retinaldehyde 0.1% and 0.05% creams used to treat photoaged skin: A randomized double-blind controlled trial
13. S13Badanie · 2020A Clinical Anti-Ageing Comparative Study of 0.3 and 0.5% Retinol Serums: A Clinically Controlled Trial
14. S14Badanie · 1999Tolerance profile of retinol, retinaldehyde and retinoic acid under maximized and long-term clinical conditions
15. S15Badanie · 2021Retinoid stability and degradation kinetics in commercial cosmetic products
16. S16Badanie · 1998A clinicopathological study of the effects of topical retinyl propionate cream in skin photoageing
17. S17Badanie · 2015Treatment of mild to moderate acne with a fixed combination of hydroxypinacolone retinoate, retinol glycospheres and papain glycospheres
18. S18Badanie · 2019Prospective, randomized, double-blind assessment of topical bakuchiol and retinol for facial photoageing
19. S19Przegląd badań · 2024Human Clinical Trials Using Topical Bakuchiol Formulations for the Treatment of Skin Disorders: A Systematic Review
20. S20Przegląd badań · 2015Pregnancy outcomes following first-trimester exposure to topical retinoids: a systematic review and meta-analysis