Filtry chemiczne a mineralne: porównanie

Czym różni się filtr mineralny od chemicznego?

Filtry mineralne to tlenki metali w postaci drobnych cząstek: tlenek cynku (Zinc Oxide) i dwutlenek tytanu (Titanium Dioxide), a filtry chemiczne (organiczne) to związki organiczne, np. awobenzon, oktokrylen czy bemotrizinol. W UE każdy filtr musi być wymieniony w załączniku VI rozporządzenia (WE) nr 1223/2009. W bazie CosIng załącznik ten ma 33 aktywne pozycje, z czego tylko cztery dotyczą filtrów mineralnych: tlenku cynku i dwutlenku tytanu w postaci zwykłej i nano.

Popularny podział na filtry „fizyczne”, które odbijają promieniowanie, i „chemiczne”, które je pochłaniają, jest nieaktualny. W badaniu z 2016 r. tlenek cynku i dwutlenek tytanu odbijały w zakresie UV średnio tylko 4-5% promieniowania (co odpowiada SPF poniżej 2), a resztę ochrony dawało pochłanianie; odbijają dopiero długie UVA i światło widzialne (do 60%). Rozporządzenie UE też nie rozróżnia tych grup: substancja promieniochronna to substancja chroniąca skórę przed UV przez pochłanianie, odbijanie lub rozpraszanie promieniowania (art. 2 ust. 1 lit. n).

Który filtr lepiej chroni przed UVA i UVB?

Oba typy mogą dać szeroką ochronę, ale pojedyncze filtry bardzo się różnią. Według przeglądu z 2019 r. tlenek cynku pochłania szeroko UVA i UVB, a dwutlenek tytanu lepiej chroni przed UVB; w zestawieniu DermNet tlenek cynku pokrywa całe UVB, UVA2 i UVA1, a dwutlenek tytanu UVA1 tylko częściowo. Wśród filtrów organicznych są takie, które według tego samego zestawienia chronią tylko częściowo przed UVB (homosalat, salicylan etyloheksylu), głównie przed UVA (awobenzon) albo w całym zakresie (bemotrizinol, bisoktrizol).

Dlatego o ochronie decyduje gotowy produkt, a nie rodzaj filtra. Zalecenie Komisji 2006/647/WE mówi, że ochrona UVA powinna wynosić co najmniej 1/3 deklarowanego SPF, a krytyczna długość fali co najmniej 370 nm. Deklarowany SPF uzyskuje się przy 2 mg produktu na cm² skóry, czyli ok. 6 łyżeczek (36 g) na ciało dorosłego; nałożenie połowy tej ilości może obniżyć ochronę dwu- lub trzykrotnie.

Fotostabilność: czy filtry tracą działanie na słońcu?

Filtry mineralne są fotostabilne, natomiast część filtrów organicznych rozkłada się podczas naświetlania. Najbardziej znanym przykładem jest awobenzon, który ulega fotodegradacji z powodu przemiany między formą ketonową a enolową; w badaniu z 2015 r. awobenzon i metoksycynamonian oktylu po naświetlaniu UVA tracili ok. 16%, a najbardziej stabilne były formuły z bemotrizinolem.

Rozwiązaniem jest łączenie filtrów. DermNet wymienia oktokrylen, bemotrizinol i bisoktrizol jako filtry fotostabilne dodawane po to, by ustabilizować całą kompozycję, a filtry mineralne często łączy się z mniej stabilnymi filtrami organicznymi. W badaniu z 2001 r. bemotrizinol chronił awobenzon przed rozkładem zależnie od stężenia, nawet po dawce 30 MED. Połączenia filtrów mogą jednak też przyspieszać rozkład, jeśli składniki reagują ze sobą, dlatego zalecenie 2006/647/WE zaleca mierzyć ochronę z uwzględnieniem fotodegradacji.

Wrażenia na skórze: biały film i kremy koloryzujące

Wadą filtrów mineralnych jest bielenie skóry, dlatego stosuje się je głównie jako nanocząstki (poniżej 100 nm), które po nałożeniu są dużo mniej widoczne. W składzie INCI nanomateriał musi być oznaczony słowem „nano” w nawiasie, np. Zinc Oxide (nano). Przegląd o ochronie w ciąży radzi uzupełniać bazę mineralną bezpiecznymi filtrami organicznymi właśnie po to, by poprawić wygląd produktu i chęć regularnego stosowania.

Zmniejszenie cząstek ma swoją cenę: nanocząstki nie chronią przed światłem widzialnym, bo przed nim chroni tylko produkt widoczny na skórze. Taką ochronę dają kremy koloryzujące z tlenkami żelaza i pigmentowym dwutlenkiem tytanu, przydatne przy ostudzie (melasmie), przebarwieniach pozapalnych i fotodermatozach wywoływanych światłem widzialnym.

Czy filtry chemiczne są szkodliwe? Wchłanianie i alergie

Nie ma dowodów, że filtry organiczne dopuszczone w UE szkodzą zdrowiu przy zwykłym stosowaniu, choć część z nich wchłania się do krwi. W randomizowanym badaniu klinicznym z 2020 r. (48 osób, 2 mg/cm² na 75% powierzchni ciała, pierwszego dnia raz, w kolejnych trzech dniach 4 razy dziennie) stężenie we krwi wszystkich sześciu badanych filtrów (awobenzon, oksybenzon, oktokrylen, homosalat, salicylan etyloheksylu, oktynoksat) już po pierwszym nałożeniu przekroczyło 0,5 ng/ml, czyli próg, poniżej którego FDA może odstąpić od części dodatkowych badań bezpieczeństwa; najwyższe miał oksybenzon, do 258 ng/ml. Autorzy podkreślili, że wyniki nie oznaczają, że należy rezygnować z kremów z filtrem, a przegląd z 2025 r. stwierdza, że dotąd nie wykazano związanych z tym szkód. Według SCCS nanocząstki tlenku cynku nie przenikają przez skórę, a ewentualnie wchłonięte jony cynku są znikome wobec zasobów cynku w organizmie.

Reakcje niepożądane na filtry są rzadkie w porównaniu z tym, jak powszechnie się ich używa, a uczulenia i reakcje fotoalergiczne na substancje czynne prawie zawsze dotyczą filtrów organicznych, bo ich małe, lipofilne cząsteczki wnikają w skórę; tlenek cynku i dwutlenek tytanu nie mają istotnych właściwości drażniących ani uczulających (przegląd z 2021 r.). W europejskim badaniu 1031 pacjentów z podejrzeniem fotoalergii najczęściej wywoływały ją leki przeciwzapalne stosowane na skórę (ketoprofen u 128 osób), a spośród filtrów oktokrylen, benzofenon-3 (oksybenzon) i awobenzon; nowsze filtry rzadko. Według opinii SCCS oktokrylen dał w tym badaniu dodatnie wyniki tylko u 0,7% pacjentów, liczba alergii na niego jest znikoma wobec jego powszechnego użycia, a fotoalergia na niego wiąże się silnie z wcześniejszą fotoalergią na ketoprofen.

Co mówią opinie SCCS o bezpieczeństwie filtrów?

Opinie SCCS doprowadziły do zaostrzenia limitów trzech starszych filtrów organicznych, a w przypadku filtrów mineralnych do zakazu ich stosowania w produktach grożących wdychaniem. Według motywów rozporządzenia (UE) 2022/1176 SCCS, oceniając w 2021 r. benzofenon-3 i oktokrylen po zgłoszonych obawach o możliwe działanie na układ hormonalny, uznał benzofenon-3 za bezpieczny do 6% w produktach do twarzy, rąk i ust, a w produktach do ciała do 2,2%, oktokrylen zaś za bezpieczny do 10%, a w sprayach z propelentem do 9%; takie limity wpisano do załącznika VI. Według motywów rozporządzenia (UE) 2022/2195 SCCS uznał w 2021 r. homosalat, wcześniej dozwolony do 10% we wszystkich kosmetykach, za bezpieczny do 7,34% w produktach do twarzy, więc od 2025 r. wolno go stosować tylko w nich (bez sprayów z propelentem).

W przypadku filtrów mineralnych zastrzeżenia SCCS dotyczą wdychania, a nie skóry. W opinii z 2012 r. SCCS uznał tlenek cynku nano do 25% za bezpieczny na skórę, ale nie w produktach grożących wdychaniem, np. w sprayach, bo po wdychaniu nanocząstek obserwowano poważne zmiany w płucach; w opinii z 2020 r. uznał, że pigmentowy dwutlenek tytanu w stężeniu 25% nie jest bezpieczny w aerozolu do stylizacji włosów (bezpieczny do 1,4%), a w sypkim pudrze do twarzy jest bezpieczny. Tlenku cynku (także nano) i nano dwutlenku tytanu nie wolno stosować w produktach, które mogą prowadzić do wdychania (załącznik VI, poz. 27a, 30 i 30a). W 2019 r. FDA w USA zaproponowała uznanie za bezpieczne i skuteczne tylko tlenku cynku i dwutlenku tytanu, a dla 12 filtrów organicznych zażądała dodatkowych danych, co według DermNet nie oznacza, że są niebezpieczne: po dziesięcioleciach stosowania nie stwierdzono ich szkodliwych skutków, a korzyści z ochrony przed słońcem pozostają priorytetem.

Filtr mineralny czy chemiczny dla dzieci i w ciąży?

Dla dzieci DermNet poleca filtry mineralne, bo nie drażnią, dają szeroką ochronę i nie wchłaniają się do organizmu. U niemowląt pierwszą linią ochrony są cień i odzież, a krem z filtrem (SPF 30+, szerokie spektrum) jest tylko uzupełnieniem. Zalecenie 2006/647/WE przewiduje na produktach ostrzeżenie „Chroń niemowlęta i dzieci przed bezpośrednim światłem słonecznym”, a SCCS w opinii z 2013 r. przypomina, że małe dzieci nie powinny przebywać na bezpośrednim słońcu, a krem nakłada się tylko na miejsca, których nie osłoni odzież.

W ciąży przegląd z 2025 r. zaleca produkty mineralne, najlepiej koloryzujące, ewentualnie uzupełnione bezpiecznymi filtrami organicznymi, bo chronią też przed światłem widzialnym, które sprzyja ostudzie. DermNet zaznacza, że dane o klinicznym znaczeniu wchłaniania filtrów chemicznych w ciąży są ograniczone, a w okresie karmienia piersią radzi nie nakładać kremu w okolicy otoczki.

Filtry mineralne a organiczne (chemiczne): porównanie (CosIng, SCCS, DermNet, przeglądy z PubMed)

Jak rozpoznać w składzie INCI

Filtry mineralne w INCI: Zinc Oxide, Titanium Dioxide; nanomateriały mają w składzie dopisek (nano). Filtry organiczne to m.in.: Butyl Methoxydibenzoylmethane (awobenzon), Octocrylene, Bis-Ethylhexyloxyphenol Methoxyphenyl Triazine (bemotrizinol), Methylene Bis-Benzotriazolyl Tetramethylbutylphenol (bisoktrizol), Diethylamino Hydroxybenzoyl Hexyl Benzoate, Ethylhexyl Triazone, Homosalate, Ethylhexyl Salicylate, Ethylhexyl Methoxycinnamate, Benzophenone-3.

Najczęstsze pytania

Filtr chemiczny czy mineralny: który wybrać?

Filtr mineralny jest zwykle polecany dzieciom, osobom uczulonym na filtry organiczne i kobietom w ciąży, a filtry chemiczne (organiczne) pomagają uniknąć białego śladu, który mogą zostawiać filtry mineralne. Najważniejsze jest jednak, by produkt miał wysoki SPF, ochronę UVA co najmniej 1/3 SPF i był nakładany w ilości 2 mg/cm². Wiele kremów łączy oba typy filtrów.

Czym różni się filtr fizyczny od chemicznego?

Filtr fizyczny, czyli mineralny, to tlenek cynku lub dwutlenek tytanu, a filtr chemiczny to związek organiczny, np. awobenzon. Różnica nie polega na odbijaniu i pochłanianiu: filtry mineralne odbijają w zakresie UV tylko 4-5% promieniowania, a resztę pochłaniają. Różnią się za to fotostabilnością, wyglądem na skórze, wchłanianiem i ryzykiem uczuleń.

Filtr mineralny czy chemiczny dla dzieci?

Dla dzieci DermNet zaleca filtry mineralne, bo nie drażnią skóry, chronią szeroko przed UVA i UVB i nie wchłaniają się do organizmu. Niemowlęta i małe dzieci trzeba chronić przed bezpośrednim słońcem przede wszystkim cieniem i ubraniem, a krem z filtrem SPF 30+ o szerokim spektrum nakłada się tylko na miejsca, których nie da się osłonić.

Czy filtry chemiczne można stosować w ciąży?

Tak, filtry chemiczne nie są w ciąży zakazane, a ochrona przed słońcem pozostaje w tym czasie ważna. Dane o znaczeniu wchłaniania filtrów organicznych do krwi są jednak ograniczone, dlatego przegląd z 2025 r. i DermNet wskazują raczej produkty mineralne. Najlepiej sprawdzają się kremy mineralne koloryzujące, które chronią też przed światłem widzialnym nasilającym ostudę. Przy wątpliwościach warto zapytać lekarza prowadzącego.

Jakie filtry chemiczne są bezpieczne?

Wszystkie filtry organiczne z załącznika VI rozporządzenia (WE) nr 1223/2009 są w UE dopuszczone w podanych tam stężeniach i warunkach. Dla benzofenonu-3, homosalatu i oktokrylenu limity zaostrzono po opiniach SCCS z 2021 r. do poziomów uznanych za bezpieczne. Nowsze filtry, np. bemotrizinol, są fotostabilne, a w europejskich testach nowsze filtry organiczne rzadko wywoływały fotoalergię.

Jak rozpoznać filtry chemiczne w składzie kosmetyku?

Filtry chemiczne rozpoznasz po nazwach INCI, takich jak Butyl Methoxydibenzoylmethane, Octocrylene, Bis-Ethylhexyloxyphenol Methoxyphenyl Triazine, Homosalate, Ethylhexyl Salicylate czy Benzophenone-3. Filtry mineralne to tylko Zinc Oxide i Titanium Dioxide; jeśli występują w postaci nanocząstek, w składzie musi być przy nich dopisek (nano), np. Titanium Dioxide (nano).

Co potwierdzają źródła

• Tlenek cynku i dwutlenek tytanu odbijają w zakresie UV tylko 4-5% promieniowania (poniżej SPF 2), resztę ochrony daje pochłanianie; odbijają do 60% długiego UVA i światła widzialnego; definicja filtra UV w UE obejmuje pochłanianie, odbijanie lub rozpraszanie. S16 S29 S8
• Załącznik VI ma w CosIng 33 aktywne pozycje, z czego 4 to tlenek cynku i dwutlenek tytanu (zwykłe i nano); oba do 25% łącznie z postacią nano, tlenek cynku i nano dwutlenek tytanu nie w zastosowaniach grożących wdychaniem; awobenzon 5%, bemotrizinol 10%, oktokrylen 10% (spray z propelentem 9%), homosalat 7,34% tylko twarz, benzofenon-3 6%/2,2%/0,5%; nanomateriały oznacza się w składzie dopiskiem (nano). S1 S2 S3 S4 S5 S6 S7 S8
• Tlenek cynku pochłania szeroko UVA i UVB, dwutlenek tytanu lepiej chroni przed UVB (wg DermNet UVA1 tylko częściowo); awobenzon chroni UVA, homosalat i salicylan etyloheksylu częściowo UVB, bemotrizinol i bisoktrizol cały zakres; nanocząstki są mniej widoczne. S17 S29 S28
• Zalecenie 2006/647/WE: ochrona UVA co najmniej 1/3 SPF, krytyczna długość fali 370 nm, 2 mg/cm² (ok. 36 g na ciało), połowa ilości obniża ochronę 2-3 razy, pomiar z uwzględnieniem fotodegradacji. S9
• Awobenzon ulega fotodegradacji (tautomeria keto-enolowa); awobenzon i OMC tracą ok. 16% po UVA, formuły z bemotrizinolem najbardziej stabilne; bemotrizinol stabilizuje awobenzon do 30 MED; połączenia filtrów mogą stabilizować albo przyspieszać rozkład; filtry mineralne są fotostabilne. S25 S23 S22 S24 S29
• Nanocząstki filtrów mineralnych nie chronią przed światłem widzialnym; chronią kremy koloryzujące z tlenkami żelaza i pigmentowym TiO2 (melasma, przebarwienia pozapalne). S26 S29
• Sześć filtrów organicznych przekroczyło 0,5 ng/ml we krwi po pierwszym nałożeniu (próg FDA dla odstąpienia od części badań; oksybenzon do 258,1 ng/ml), autorzy: to nie powód do rezygnacji z kremów z filtrem; brak dowodów na szkody; nano ZnO nie przenika przez skórę, wchłonięty cynk znikomy. S18 S19 S13
• Reakcje na filtry rzadkie wobec powszechnego użycia, prawie wszystkie dotyczą filtrów organicznych, ZnO i TiO2 nie drażnią i nie uczulają istotnie; w badaniu 1031 pacjentów fotoalergię najczęściej wywoływał ketoprofen, a z filtrów oktokrylen, benzofenon-3 i awobenzon; SCCS: oktokrylen 0,7% w tym badaniu, alergie znikome, fotoalergia związana z ketoprofenem. S21 S20 S12
• Motywy rozporządzeń 2022/1176 i 2022/2195: SCCS 2021 uznał benzofenon-3 za bezpieczny do 6% (twarz, ręce, usta) i 2,2% (ciało), oktokrylen do 10% (spray z propelentem 9%), homosalat do 7,34% w produktach do twarzy (od 2025 r.); SCCS 2012: nano ZnO do 25% bezpieczny na skórę, nie w sprayach; SCCS 2020: pigmentowy TiO2 25% niebezpieczny w aerozolu do włosów (bezpieczny do 1,4%). S10 S11 S12 S13 S14
• Dla dzieci zalecane filtry mineralne, u niemowląt cień i odzież jako pierwsza linia; zalecenie 2006/647/WE: ostrzeżenie „Chroń niemowlęta i dzieci przed bezpośrednim światłem słonecznym”; SCCS 2013: małe dzieci nie powinny przebywać na bezpośrednim słońcu; w ciąży preferowane mineralne, koloryzujące, ewentualnie z bezpiecznymi filtrami organicznymi; FDA proponuje GRASE tylko dla ZnO i TiO2, DermNet: to nie znaczy, że inne są niebezpieczne. S29 S9 S15 S27

Źródła

1. S1Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: ZINC OXIDE (załącznik VI, poz. 30 i 30a)
2. S2Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: TITANIUM DIOXIDE (załącznik VI, poz. 27 i 27a)
3. S3Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: BUTYL METHOXYDIBENZOYLMETHANE (załącznik VI, poz. 8)
4. S4Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: BIS-ETHYLHEXYLOXYPHENOL METHOXYPHENYL TRIAZINE (załącznik VI, poz. 25)
5. S5Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: OCTOCRYLENE (załącznik VI, poz. 10)
6. S6Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: HOMOSALATE (załącznik VI, poz. 3)
7. S7Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: BENZOPHENONE-3 (załącznik VI, poz. 4)
8. S8Prawo UE (EUR-Lex) · 2009Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1223/2009 dotyczące produktów kosmetycznych (art. 2 ust. 1 lit. n, art. 19 ust. 1 lit. g, załącznik VI)
9. S9Prawo UE (EUR-Lex) · 2006Zalecenie Komisji 2006/647/WE z dnia 22 września 2006 r. w sprawie skuteczności produktów ochrony przeciwsłonecznej i odnoszących się do nich oświadczeń
10. S10Prawo UE (EUR-Lex) · 2022Rozporządzenie Komisji (UE) 2022/1176 z dnia 7 lipca 2022 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1223/2009 w odniesieniu do stosowania niektórych filtrów UV w produktach kosmetycznych
11. S11Prawo UE (EUR-Lex) · 2022Rozporządzenie Komisji (UE) 2022/2195 z dnia 10 listopada 2022 r. w sprawie zmiany rozporządzenia (WE) nr 1223/2009 w odniesieniu do stosowania substancji Butylated Hydroxytoluene, Acid Yellow 3, Homosalate i HAA299
12. S12Opinia SCCS (komitet naukowy UE) · 2021SCCS: Opinion on Octocrylene, SCCS/1627/21
13. S13Opinia SCCS (komitet naukowy UE) · 2012SCCS: Opinion on zinc oxide (nano form), SCCS/1489/12
14. S14Opinia SCCS (komitet naukowy UE) · 2020SCCS: Opinion on Titanium dioxide (TiO2) used in cosmetic products that lead to exposure by inhalation, SCCS/1617/20
15. S15Opinia SCCS (komitet naukowy UE) · 2013SCCS: Opinion on parabens, updated request for a scientific opinion on propyl- and butylparaben, SCCS/1514/13 (pkt 3: narażenie dzieci na słońce)
16. S16Badanie · 2016Metal oxide sunscreens protect skin by absorption, not by reflection or scattering.
17. S17Przegląd badań · 2019A review of inorganic UV filters zinc oxide and titanium dioxide.
18. S18Badanie · 2020Effect of Sunscreen Application on Plasma Concentration of Sunscreen Active Ingredients: A Randomized Clinical Trial.
19. S19Przegląd badań · 2025Sunscreens part 2: Regulation and safety.
20. S20Badanie · 2012A European multicentre photopatch test study.
21. S21Przegląd badań · 2021Adverse Reactions to Sunscreens.
22. S22Badanie · 2001Photostabilization of butyl methoxydibenzoylmethane (Avobenzone) and ethylhexyl methoxycinnamate by bis-ethylhexyloxyphenol methoxyphenyl triazine (Tinosorb S), a new UV broadband filter.
23. S23Badanie · 2015Photostability evaluation of five UV-filters, trans-resveratrol and beta-carotene in sunscreens.
24. S24Badanie · 2010Filter-filter interactions. Photostabilization, triplet quenching and reactivity with singlet oxygen.
25. S25Przegląd badań · 2023Drug Delivery Strategies for Avobenzone: A Case Study of Photostabilization.
26. S26Przegląd badań · 2021Photoprotection beyond ultraviolet radiation: A review of tinted sunscreens.
27. S27Przegląd badań · 2025Photoprotection in pregnancy: addressing safety concerns and optimizing skin health.
28. S28Przegląd badań · 2016Advanced UV Absorbers for the Protection of Human Skin.
29. S29DermNet · 2023DermNet: Sunscreens: a complete overview (topical sunscreen agents)