Humektanty: składniki, które wiążą wodę

Humektanty: co to jest i jak działają?

Humektanty to substancje higroskopijne, czyli wiążące wodę: pomagają warstwie rogowej naskórka wchłaniać wodę, przyciągając ją ze skóry właściwej i z wilgotnego otoczenia. Tak opisuje je przegląd z 2017 r. poświęcony kremom nawilżającym, który dzieli składniki nawilżające na humektanty, emolienty i składniki okluzyjne.

Skóra ma własne humektanty. Naturalny czynnik nawilżający (NMF) w komórkach warstwy rogowej to mieszanina aminokwasów, mocznika, mleczanów, PCA i elektrolitów, która reguluje zawartość wody w naskórku. Objawy suchości pojawiają się, gdy warstwa rogowa zawiera mniej niż ok. 10% wody. Część humektantów w kremach, np. mocznik, PCA sodu i mleczan sodu, to te same lub pokrewne związki, które tworzą NMF.

Humektanty a emolienty: czym się różnią?

Humektanty wiążą wodę, a emolienty wygładzają i zmiękczają skórę, wypełniając szczeliny między komórkami warstwy rogowej; to dwie różne funkcje, które w jednym kremie się uzupełniają. Emolienty to głównie lipidy, np. lanolina czy stearynian glicerylu. Trzecią grupą są składniki okluzyjne, takie jak wazelina, parafina czy dimetykon, które tworzą na skórze hydrofobową warstwę ograniczającą odparowanie wody.

Sam humektant nie zawsze wystarczy. Przegląd z 2017 r. zwraca uwagę, że humektanty mogą nawet zwiększać przeznaskórkową utratę wody, bo przyciągają wodę ze skóry właściwej do naskórka, skąd łatwo odparowuje. Dlatego w kremach łączy się je ze składnikami okluzyjnymi, a takie połączenie zwiększa zdolność skóry do zatrzymywania wody. Wiele humektantów ma przy tym także właściwości emolientów.

Najpierw humektanty czy emolienty? Jak stosować humektanty

Najpierw nakłada się produkt z humektantami, np. serum lub tonik, a potem krem z emolientami lub składnikami okluzyjnymi, które zatrzymają związaną wodę. Taka kolejność wynika z działania obu grup, a nie z badań porównujących różne kolejności: humektant przyciąga wodę, a warstwa lipidowa ogranicza jej ucieczkę. W praktyce większość kremów zawiera już wszystkie trzy grupy składników.

Liczy się też moment. Według DermNet kremy i balsamy działają najlepiej nałożone tuż po kąpieli, bo woda, która weszła do naskórka, zostaje w nim zatrzymana. Działanie kremów nawilżających jest najsilniejsze przez pierwsze 6 godzin po nałożeniu, dlatego dla pełnego efektu może być potrzebne regularne nakładanie 2-3 razy dziennie.

Które humektanty działają najlepiej? Co mówią badania

Najwięcej badań klinicznych dotyczy gliceryny i mocznika; dla PCA sodu, betainy i propanediolu znaleźliśmy tylko pojedyncze badania, a dla sorbitolu żadnego badania nawilżenia skóry. Gliceryna poprawia nawilżenie warstwy rogowej i przyspiesza odbudowę bariery naskórka. W badaniu z grupą placebo u 24 osób z atopowym zapaleniem skóry krem z 20% gliceryny stosowany przez 4 tygodnie poprawił nawilżenie i barierę w porównaniu z kremem bez gliceryny, choć nasilenie choroby w skali SCORAD nie różniło się między grupami.

Mocznik w stężeniu 2-10% działa głównie nawilżająco, 10-30% nawilża i złuszcza, a od 30% przede wszystkim złuszcza. W badaniu 197 osób z atopowym zapaleniem skóry krem z 20% gliceryny działał na suchość tak samo jak krem z 4% mocznika i 4% chlorku sodu, ale silne lub umiarkowane szczypanie zgłosiło 10% osób przy glicerynie wobec 24% przy kremie z mocznikiem.

Kwas hialuronowy o dużej masie cząsteczkowej (1000-1400 kDa) nie przenika przez warstwę rogową, a cząsteczki 20-300 kDa przenikają. W 60-dniowym badaniu 76 kobiet wszystkie kremy z 0,1% kwasu hialuronowego poprawiały nawilżenie i elastyczność skóry wokół oczu, a głębokość zmarszczek zmniejszały tylko formy 50 i 130 kDa. Przegląd z 1981 r. podaje, że kremy z co najmniej 2% mieszaniny PCA i PCA sodu poprawiają suchą skórę, jeśli podłoże jest odpowiednie; same roztwory wodne były nieskuteczne.

Propanediol w stężeniach 5%, 10% i 15% zwiększał nawilżenie skóry przez 8 godzin w badaniu 30 kobiet, a najmocniej ograniczał utratę wody w stężeniu 15%; dodatek 5% gliceryny wzmacniał ten efekt. Betainę znamy głównie z badań nad środkami myjącymi: w teście płatkowym u 21 osób zmniejszała podrażnienie wywołane przez detergenty.

Humektanty na włosy: przykłady i działanie

Humektanty w kosmetykach do włosów to w dużej mierze te same składniki co w kremach, np. gliceryna, PCA sodu, betaina, pantenol i miód. W bazie CosIng gliceryna, PCA sodu i betaina mają, obok funkcji humektantu, także funkcję kondycjonowania włosów, a pantenol figuruje jako składnik kondycjonujący włosy i skórę.

Włos chłonie wodę z powietrza, a warstwa oleju na łuskach włosa ogranicza to pochłanianie wilgoci, co opisuje przegląd z 2015 r. o kosmetykach do włosów. Popularna w pielęgnacji włosów zasada równowagi proteiny, emolienty, humektanty (PEH) jest metodą pielęgnacyjną, a nie wynikiem badań klinicznych: nie znaleźliśmy badań, które sprawdzałyby ją lub działanie humektantów na włosy u ludzi.

Czy humektanty są bezpieczne? Limity UE i podrażnienia

Najpopularniejsze humektanty są uznawane za bezpieczne i nie mają w UE limitów stężenia: gliceryna, hialuronian sodu, mocznik, PCA sodu, betaina, sorbitol i propanediol nie figurują w załącznikach rozporządzenia kosmetycznego (WE) nr 1223/2009. Panel ekspertów CIR uznał za bezpieczne w obecnych stężeniach glicerynę (2019), PCA i jej sole (2019, z zastrzeżeniem, by nie łączyć ich w produktach, w których mogą powstać N-nitrozoaminy) oraz sorbitol (2025).

Najczęstszy problem to szczypanie. Mocznik, kwas mlekowy i inne kwaśne preparaty często pieką na podrapanej lub popękanej skórze, a działania niepożądane mocznika są częstsze przy wyższych stężeniach. Glikol propylenowy, humektant i rozpuszczalnik, bywa przyczyną alergicznego kontaktowego zapalenia skóry. Przy pieczeniu, które nie mija, lub wysypce produkt trzeba odstawić.

Popularne humektanty w kosmetykach

Jak rozpoznać w składzie INCI

Nazwy INCI humektantów: Glycerin, Urea, Sodium Hyaluronate, Hyaluronic Acid, Sodium PCA, PCA, Betaine, Sorbitol, Sodium Lactate, Propylene Glycol, Butylene Glycol, Trehalose, Xylitol, Honey lub Mel, Panthenol. Propanediol w CosIng ma funkcje rozpuszczalnika i regulatora lepkości.

Najczęstsze pytania

Humektanty: co to jest?

Humektanty to składniki kosmetyków, które wiążą wodę i zatrzymują ją w warstwie rogowej naskórka lub we włosach. Przyciągają wilgoć z powietrza i z głębszych warstw skóry. Najpopularniejsze to gliceryna, mocznik, kwas hialuronowy, PCA sodu, betaina, sorbitol i miód. Podobne związki, np. mocznik, PCA i mleczany, skóra wytwarza sama jako naturalny czynnik nawilżający (NMF).

Humektanty czy emolienty: co wybrać?

Nie trzeba wybierać, bo humektanty i emolienty działają inaczej i najlepiej działają razem. Humektanty wiążą wodę, a emolienty zmiękczają skórę i razem ze składnikami okluzyjnymi ograniczają odparowanie wody. Według DermNet bardzo sucha skóra korzysta z tłustego, okluzyjnego kremu nakładanego co kilka godzin, a lekko suchej może wystarczyć lekki krem na noc.

Najpierw humektanty czy emolienty?

Najpierw humektanty, potem emolienty. Produkt wodny z humektantem, np. serum lub tonik, nakłada się na czystą, lekko wilgotną skórę, a następnie krem z emolientami lub składnikami okluzyjnymi, który zatrzyma wodę w naskórku. Według DermNet kremy działają najlepiej nałożone tuż po kąpieli, bo zatrzymują wodę, która weszła do naskórka.

Jakie są przykłady humektantów na włosy?

Typowe humektanty w kosmetykach do włosów to gliceryna, PCA sodu, betaina, pantenol i miód. W bazie CosIng gliceryna, PCA sodu i betaina mają oprócz funkcji humektantu także funkcję kondycjonowania włosów. Działanie humektantów na włosy opisują głównie poradniki pielęgnacji; badań klinicznych na ludziach nie znaleźliśmy.

Jak stosować humektanty, żeby nie wysuszały skóry?

Humektanty warto zawsze przykryć kremem z emolientami lub składnikami okluzyjnymi. Przegląd z 2017 r. zwraca uwagę, że same humektanty mogą zwiększać utratę wody, bo przyciągają ją do naskórka, skąd odparowuje. Pomaga też nakładanie kosmetyków tuż po myciu, na lekko wilgotną skórę, i regularne nakładanie 2-3 razy dziennie, które według DermNet bywa potrzebne do pełnego efektu.

Co potwierdzają źródła

• Humektanty to substancje higroskopijne, które przyciągają wodę ze skóry właściwej i z otoczenia do warstwy rogowej; same mogą zwiększać utratę wody, dlatego łączy się je ze składnikami okluzyjnymi; kremy najlepiej działają nałożone tuż po kąpieli, a efekt jest największy przez pierwsze 6 godzin. S8 S9
• Naturalny czynnik nawilżający (NMF) to mieszanina aminokwasów, mocznika, mleczanów, PCA i elektrolitów regulująca zawartość wody w warstwie rogowej. S10 S8 S15
• Krem z 20% gliceryny poprawiał nawilżenie i barierę w AZS w porównaniu z placebo, bez różnicy w SCORAD; gliceryna przyspiesza odbudowę bariery. S13 S12 S11
• Krem z 20% gliceryny działał na suchość jak krem z 4% mocznika i 4% NaCl, a silne lub umiarkowane szczypanie zgłosiło 10% wobec 24% osób. S14
• Mocznik 2-10% nawilża, 10-30% nawilża i złuszcza, od 30% złuszcza; działania niepożądane częstsze przy wyższych stężeniach. S15 S2
• Kwas hialuronowy 1000-1400 kDa nie przenika przez warstwę rogową, 20-300 kDa przenika; 0,1% poprawiało nawilżenie i elastyczność, a zmarszczki zmniejszały tylko formy 50 i 130 kDa. S16 S17 S3
• Kremy z co najmniej 2% PCA i PCA sodu poprawiały suchą skórę; propanediol 5-15% zwiększał nawilżenie przez 8 godzin; betaina zmniejszała podrażnienie od detergentów. S18 S19 S20 S21
• Gliceryna, PCA sodu, betaina, sorbitol, mocznik, hialuronian sodu i propanediol nie mają limitów w załącznikach UE; CIR uznał glicerynę, PCA i sorbitol za bezpieczne; gliceryna, PCA sodu, betaina i pantenol mają w CosIng funkcję kondycjonowania włosów; warstwa oleju ogranicza pochłanianie wilgoci przez włos. S1 S4 S5 S6 S7 S22 S23 S24 S26 S25

Źródła

1. S1Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: GLYCERIN
2. S2Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: UREA
3. S3Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: SODIUM HYALURONATE
4. S4Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: SODIUM PCA
5. S5Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: BETAINE
6. S6Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: PROPANEDIOL
7. S7Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: SORBITOL
8. S8Przegląd badań · 2017The Role of Moisturizers in Addressing Various Kinds of Dermatitis: A Review.
9. S9DermNet · 2022DermNet: Emollients and moisturisers
10. S10Przegląd badań · 2024Going Beyond Ceramides in Moisturizers: The Role of Natural Moisturizing Factors.
11. S11Przegląd badań · 2008Glycerol and the skin: holistic approach to its origin and functions.
12. S12Badanie · 1999Glycerol accelerates recovery of barrier function in vivo.
13. S13Badanie · 2008Placebo-controlled, double-blind, randomized, prospective study of a glycerol-based emollient on eczematous skin in atopic dermatitis: biophysical and clinical evaluation.
14. S14Badanie · 2002A double-blind study comparing the effect of glycerin and urea on dry, eczematous skin in atopic patients.
15. S15Przegląd badań · 2021Urea in Dermatology: A Review of its Emollient, Moisturizing, Keratolytic, Skin Barrier Enhancing and Antimicrobial Properties.
16. S16Badanie · 2016Human skin penetration of hyaluronic acid of different molecular weights as probed by Raman spectroscopy.
17. S17Badanie · 2011Efficacy of cream-based novel formulations of hyaluronic acid of different molecular weights in anti-wrinkle treatment.
18. S18Przegląd badań · 1981Pyrrolidone carboxylic acid and the skin.
19. S19Badanie · 2024Effects of 1,3-propanediol associated, or not, with butylene glycol and/or glycerol on skin hydration and skin barrier function.
20. S20Badanie · 2003The ability of betaine to reduce the irritating effects of detergents assessed visually, histologically and by bioengineering methods.
21. S21Badanie · 2004The osmolyte strategy of normal human keratinocytes in maintaining cell homeostasis.
22. S22Raport CIR · 2019Safety Assessment of Glycerin as Used in Cosmetics.
23. S23Raport CIR · 2019Safety Assessment of PCA (2-Pyrrolidone-5-Carboxylic Acid) and Its Salts as Used in Cosmetics.
24. S24Raport CIR · 2025Safety Assessment of Mannitol, Sorbitol, and Xylitol as Used in Cosmetics.
25. S25Przegląd badań · 2015Hair cosmetics: an overview.
26. S26Baza CosIng, Komisja Europejska · 2026CosIng: PANTHENOL